Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

mercredi, 27 juin 2018 19:20

Vài suy nghĩ về bạo lực

Về bo lc, tôi nghĩ đến ba điu chính : mt, ngun gc ; hai, tiến hóa ; ba, chuyn hóa.

baoluc1

Will Nguyễn b kéo trên đường ph Sài Gòn trong mt cuc biu tình.

Nguồn gc ca bo lc có t thi tin s, thi ăn lông l, t lúc con người hin hu trên thế gian này. Con người là mt đng vt, như bao đng vt khác, nhưng thông minh hơn và bo lc hơn nhiu. Đ chng chi vi thiên nhiên đy him nguy và bo lc chung quanh, trong đó có các loài thú dữ tn hơn rình rp mi lúc, cũng như vi các gia đình hay b tc khác (hay v sau này quc gia hay liên quc gia) luôn cnh tranh và đe da, con người thi đó không có s chn la nào khác hơn là da vào sc mnh bp tht đ sng còn. H không có kh năng và cũng không th nói l phi vi người khác, cái chưa h hin hu. Thành phn nào bo lc hơn và biết tính toán đ tng hp được sc mnh hơn, thì có kh năng tn ti. B não ca con người thi đó phát trin v mt cm xúc nhiều hơn lý trí. Nói tóm li, bo lc là đc tính, là bn cht ca con người, trước đe do sng còn.

Qua thời gian, qua quá trình tiến hóa, con người tr nên "văn minh" hơn. H biết kết đoàn và liên minh đ t chc làm vic, đ cùng nhau xây dng những nền tng chung, lut l chung, v mt vt cht và tinh thn, hay nói chung là nn tng giá tr và quyn li chung, đ cùng nhau bo v nhng him ha có th đe da đến s sng còn không phi ch cho cá nhân, gia đình hay b tc h, mà còn cho dân tc, đt nước h đang sng. H biết hc hi nhng cái hay cái mi, và biết rút ta kinh nghim t nhng tht bi trong quá kh. Qua thi gian b óc con người phát trin hơn v mt lý trí, lý lun, t đó giúp h suy nghĩ khoa hc hơn. Có tiếng nói, có ngôn ng, có chữ viết v.v… đ truyn đt thông tin, đ "truyn thông" nhau, nên hiu nhau nhiu hơn, và hiu lm ít hơn, tránh bt nhng xung đt bo lc không cn thiết. Nhng điu này phn ln ch xy ra trong vòng bn đến năm ngàn năm nay thôi. Tc là t khi chúng ta gọi chung là có văn minh. Trước đó nó không được như vy.

Tuy thế, nhng him nguy và mi đe do đi vi con người vn hin hu, mc đ và tc đ khác nhau. Càng thông minh, con người càng chế ra bao nhiêu vũ khí và dng c khác nhau đ tiêu dit nhau và tiêu diệt hàng lot. Tâm lý s hãi ca con người văn minh cũng khác, nht là khi người ta phi nghe, thy hoc đc t vô s ngun thông tin "tiêu cc" tràn ngp t trong nhà ra đến ngoài xã hi. Do đó ni s hãi và bt an trước nhng thay đi to ln vn ln át b não. Khi b ch trích, khiêu khích hay đe da tính mng, phn ca não có tên là amygdala, đóng vai trò như cái chuông trong b não, nhn din mi đe da như sng chết, nên la lên cn phi "chiến đu hay chy trn" (fight or flight response). Trong tình trạng đó, Amygdala chiếm c phn cao trung ca b não, điu khin "hành đng trước, suy nghĩ sau", và đóng băng phn não chu trách nhim v lý lun phân tích. Qua thi gian, b não được cài đt chương trình như thế, và vn hành như thế, mt cách vô ý thức [1].

baoluc2

"Chiến đu hay chy trn" - Ảnh minh họa

Mặc du tri qua hai cuc chiến tranh thế gii và cuc chiến tranh lnh cũng như bao nhiêu cuc ni chiến, tàn sát và dit chng mc đ tàn khc din ra trong thế k 20, mc đ bo lc tng th đã gia gim đáng k so vi trước đây, đc bit là t sau Chiến tranh Lnh cho đến nay. Tuy thế, tính cht bo lc vn tim n trong con người, ngay c nhng người đang sng trong các quc gia văn minh hàng đu như Hoa Kỳ, chng hn. Theo thng kê năm 2015 thì có 372 v x súng (mass shooting), khiến cho 475 người b giết và 1.870 người b thương [2]. Tính theo t l thì s người b giết vì súng ti Hoa Kỳ nhiu gp 30 ln so vi Anh. T năm 1968 đến năm 2011, có 1,4 triu người chết vì súng, trong khi đó ch có 1,2 triu người chết trong mi cuc xung đột t chiến tranh giành đc lp ca Hoa Kỳ đến cuc chiến Iraq. Các ti phm mang tính bo lc, t giết người, hiếm dâm hoc xâm phm tình dc, cướp bóc và bo hành, ch vào năm 2015 thôi, đã là 1,25 triu v [3].

Bạo lc, nht là bo lc gia đình, là khá phổ biến trong mi nn văn hóa. Nhưng điu oái ăm là nó li ph biến nht trong nhng nn văn hóa đ cao giá tr gia đình. Bo lc li duy trì bo lc. Cái vòng lun qun ca bo lc s không có li thoát nếu không nhìn ra được và không ý thc được phương cách giải quyết nó.

Nếu lòng tt và s t tế nh hưởng tích cc và sâu rng lên con người chung quanh, thì ngược li, bo lc mang tính truyn nhim nhanh và mnh.

Theo các nghiên cứu năm 2016, thanh thiếu niên ti Hoa Kỳ có kh năng lên đến 183 phn trăm gây nên bạo lc nếu mt trong nhng người bn ca h đã phm ti đó [4]. Nhng người nghĩ đến bo lc hay s dng bo lc thường tìm đến nhau, và các mng lưới xã hi như thế là nơi dung dưỡng bo lc. Nghiên cu này kết lun rng mt người tiếp xúc vi bạo lc thường có nguy cơ dn đến bo lc hơn là mt người không b nh hưởng bi vòng truyn nhim này. Mt khi bo lc bt đu vi các mng lưới xã hi này, nó có nguy cơ lan rng đến toàn th thành viên trong mng lưới. Bo lc t mt người có kh năngnh hưởng lan rng đến hai đ xa cách (bn ca bn) như gây thương tích trm trng, ba đ xa cách (bn ca bn ca bn) như s dng vũ khí, và bn đ xa cách (bn ca bn ca bn ca bn) như đánh nhau nng n.

Kết lun ca các nghiên cu này có th gii thích các hành động bo lc mang tính tp th, t khng b, các cuc cách mng chính tr, và nhng cuc đu đá gia các băng đng.

Để gia gim hay chm dt bo lc trong xã hi, nó cn phi bt đu t mi mt người, bi mt người là đã có kh năng gây nên bạo lc và lan tràn đến tt c các thành viên trong mng lưới xã hi đó.

Làm sao để chuyn hóa bo lc cho mt tp th, mt cng đng, mt quc gia ? Nht là mt quc gia mà chế đ cm quyn li ch trương dùng bo lc đ cai tr, đàn áp mi tiếng nói phn biện ? Đ cao lý trí hơn cm xúc là mt cách, cũng như vic đ cao kh năng s dng trí cm (emotional intelligence) là điu cn thiết và h trng hin nay. Ai cũng có cm xúc, nhưng biết s dng nó, biết chuyn hóa nhng cm xúc tiêu cc sang tích cc, chứ không tránh né nó, là phương pháp hu hiu. Đeo nơ trng (white ribbon) đ ng h tinh thn chng li bo hành gia đình cũng là mt cách hay đ gây ý thc. Và còn bao nhiêu cách sáng to và đc đáo khác đ nói không đi vi bo lc. Điu thiết yếu là phi ý thức được rng bo lc nó rt là nguy him và d lan truyn, nó lan rt nhanh và rt mnh. Hơn na, mt người kim soát được tng suy nghĩ, li nói và hành đng ca mình là điu rt khó. Khó hơn na là vì người đó có th kim soát được mình, nhưng không kiểm soát được người khác. Và khi b kích đng mnh thì ai có th điu khin được mình hay người khác, nht là khi chưa có kinh nghim tng tri và chưa chun b tinh thn ?

Một s kết qu nghiên cu trên có th hu dng trong trong trường hp Vit Nam. Trong và sau các cuộc biu tình chng Lut Đc Khu và Lut An Ninh Mng va qua, vn đ bo lc mt ln na được bàn cãi sôi ni, nht là trên mng xã hi. Có nhiu người trước đây không h c võ cho bo lc, nhưng khi thy người biu tình b đàn áp thô bo, nó làm cho họ suy nghĩ li lp trường bt bo đng như thế có tht s hiu qu không và đúng đn không. Ri cũng có nhng người khác nng li hơn cho rng kêu gi bt bo đng đ chng chế đ phi nhân, vô pháp và tàn bo thì là ngu đn, hèn nhát và ngu trá.

Thay vì phân tích chính đáng về ích li hay thit hi ca bo lc hay ôn hòa, rt nhiu người Vit thường có khuynh hướng lên án kết ti, xem mình như quan tòa, mà không da vào bng chng hay nghiên cu khoa hc. Cm tính vn c tiếp tc ln át các tranh luận by lâu nay.

Những cuc biu tình ch trương ôn hòa ti Vit Nam, chng hn như nhng cuc quy t vài chc ngàn người ca các tôn giáo trong thi gian qua, chng minh sc mnh ca tinh thn và nim tin vào l phi.

Không những thế, đu tranh bt bo đng s giúp cho người đu tranh k lut hơn v tinh thn, hiu biết hơn v lý trí, bo toàn được lc lượng và ý thc hơn v mc tiêu đu tranh. Chế đ cm quyn vô cùng lo s sc mnh ca l phi. Nhng người như Trn Huỳnh Duy Thc hay Nguyn Ngc Như Quỳnh, không có đến mt tc st trong tay, nhưng chế đ đã kết án h 16 và 10 năm tù. Sc mnh ca lý l, ca li nói, ca s tht, tuy chưa nhưng ri mt ngày nào đó s chiến thng hng súng, lưỡi gươm.

Không còn con đường nào khác ngoài đu tranh bt bạo động nếu mun thay đi Vit Nam theo chiu hướng tt hơn. Các cuc đu tranh bt bo đng thành công ca Mohandas Gandhi, Martin Luther King là nhng bài hc đáng noi theo cho con đường Vit Nam. L ra Vit Nam có th đi trước các quc gia này, vì chúng ta có cụ Phan Chu Trinh, người c võ cho tri thc và bt bo đng. Nhưng văn hóa bo lc đã thm quá sâu vào dân tc Vit Nam.

Đã đến lúc chúng ta cùng đng lòng quyết tâm đ cao tinh thn ôn hòa nhưng vô úy, tinh thn bt bo lc nhưng bt tuân phc đi vi cường quyn, vì ba lý do sau đây.

Một, đi đu vi c mt h thng quyn lc chuyên s dng bo lc đ cai tr, li đi đu bng tinh thn bt bo đng, tht ra là mt tinh thn bt khut, vô uý. Mt người có vũ khí trong tay thì còn có th nghĩ rng mình tự bo v được khi b tn công, dù lp lun hay tâm lý như thế không vng trên thc tế. Trong khi đó, mt người không có gì c ngoài tinh thn bt khut, li đi đu vi súng đn, vũ khí và ngay c cái chết trước mt h, qu là can trường. Nhng k dùng vũ khí để tn công nhng người này, và nhng người bàng quan chung quanh, s rung đng trước tinh thn vô uý như thế. Có th nó không xy ra mt sm mt chiu, nhưng ri chc chn tinh thn vô uý như thế s lan to đ chôn vùi bo lc.

Hai, sử dng bin pháp bạo lc đi vi c mt h thng quyn lc chuyên s dng bo lc trong hoàn cnh ngày hôm nay chng khác gì trng chi đá, hay đá chi súng. Đó là cuc đu tranh bt cân xng v lc lượng, gia t l mt so vi mt trăm hay mt ngàn. Rõ ràng nhng người đấu tranh có tt c mi lý do chính đáng đ phn n, và vì s phn ut chng cht nên d tr thành bo đng qua các cuc biu tình này. Nhưng nhng người đu tranh bo đng cùng lm thì ch có th thng nht thi, thng trn đánh, nhưng không th nào thắng cuộc. H s b nghin nát bng bo lc ngay sau đó. Đó là điu dt khoát. Như thế, cái tho mãn cm xúc nht thi s gây thit hi cho mc tiêu chiến lược lâu dài.

Ba, với s bt cân xng v tương quan lc lượng hin nay, cuc đu tranh s không đưa đến kết qu mong đi nếu không có các thành phn khác trong xã hi nhp cuc. Nhiu thành phn xã hi khác s nhp cuc nếu có lãnh đo và t chc, và phi bng phương pháp bt bo đng. Nghĩa là khi h có được hy vng là có nhng t chc chính tr đ kh năng, tầm nhìn và phương thc đu tranh đ đem li thay đi, đem li thng li, nhưng ít tn tht và xáo trn, thì h s mnh dn hơn đ tham gia. Đa s không mun ng h cho mt thay đi mà h không rõ s đi v đâu, hay bo lon và bt n. Xu hướng chung, và tâm lý chung, của mi xã hi đu như thế. Lch s đt nước Vit Nam đã trin miên trong khói la, chiến tranh và hn thù, và không còn my ai mun nó tiếp din như thế na. Bao nhiêu mt mát chng cht đ được gì ? Nếu ch trương bo đng, dù có thành công đi nữa, thì khi lên nm quyn h có t đng chuyn hóa sang ôn hòa và dân ch không ?

Do đó những người điu hp và phi hp đu tranh hin nay cn gi vng nim tin sc son vào bt bo đng. Cương quyết, k lut và không nao núng tinh thn trước bo lc là điều rt khó. Bo đng, như đã nói trên, d bùng n và lan truyn nhanh như la hoang, nht là trong xã hi và môi trường đã b dn nén quá lâu mà áp xut ch ch dp bùng n. Cho nên nếu không gi vng nguyên tc và k lut khc khe v đu tranh bt bo động trong hàng ngũ đu tranh thì nhng k cm quyn ch cn lý do như thế đ dp tt. Có khi chính h to ra cái c như thế, và h tha kh năng và th đon đ làm chuyn đó. Tt nhiên đu tranh bt bo đng thì vn s có đàn áp. Vn s tiếp tc có đu. Nhưng mi cuc đu tranh đu theo quy trình đó. Đàn áp bng bo lc càng gia tăng khi càng nhiu người dân nhp cuc cũng là lúc s cáo chung ca chế đ đc tài đang đến gn.

Úc Châu, 26/06/2018

Phạm Phú Khi

Nguồn : VOA, 27/06/2018

Tài liệu tham kho :

1. Laura Delizonna, "High-Performing Teams Need Psychological Safety. Here’s How to Create It ", Harvard Business Review, 24 August 2017.

2. BBC, "Guns in the US : The statistics behind the violence ", BBC, 5 January 2016.

3. Statista, "Violent crime in the U.S. - statistics & facts ", The Statistics Portal, accessed on 23 June 2018.

4. Christopher Bergland, "Why Is Violence So Contagious ? ", Psychology Today, 26 December 2016.

Published in Diễn đàn