Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Gửi Nhóm Bn Cu Long và 18 triu Cư dân đồng bằng sông Cửu Long

"Bây giờ chính sách phát trin thy li ca Vit Nam phi được chuyn đi theo s chuyn hướng ca nông nghip, không th theo mc tiêu cũ đ tiếp tc tăng sn lượng lúa thông qua thâm canh nông nghip mà phi theo mc tiêu ci thin sinh kế ca nông dân thông qua đa dạng hỏa cây trng và canh tác tng hp. Nhưng rt tiếc các nhóm li ích vn bám mc tiêu đu tiên đòi hi phi xây dng h thng thy li quy mô ln, xây dng cng đp ngăn mn, đào kênh dn nước ngt quí hiếm t Sông Hu xa tít đ tiếp tc bắt dân trồng lúa, như D án sông Cái Ln – Cái Bé. Nhóm li ích luôn có thế lc mnh, đ được duyt d án thì h mi có ăn, mc k dân trng lúa c nghèo".

(Trao đổi cá nhân gia giáo sư Võ Tòng Xuân và Ngô Thế Vinh, qua mt eMail ngày 16/09/2018)

*****************

Đi tìm các giải pháp phi công trình cho đồng bằng sông Cửu Long

Gửi Nhóm Bn Cu Long và 18 triu cư dân đồng bằng sông Cửu Long

cai2

Hình trên và dưới : Phi cnh tng th Cng Cái Ln, Cng Cái Bé, được mnh danh là Công trình Thế K

H thng vĩnh cu cng ngăn mn sông Cái Lớn - Cái Bé, nếu thc hin, theo ý kiến ca các chuyên gia đc lp thì không nhng rt tn kém (hơn 3 ngàn t đng) và không cn thiết, li có nhiu ri ro tim n, hủy hoi rng rãi c mt h sinh thái mong manh ca đồng bằng sông Cửu Long.

cai3

Mt d án t B Nông nghiệp và phát triển nông thôn hoàn toàn đi ngược vi tinh thn Ngh Quyết 120/NQ-CP ca Chính ph v phát triển bn vng đồng bằng sông Cửu Long thích ng vi biến đi khí hu do Thủ tướng Nguyn Xuân Phúc ký ban hành ngày 17/11/2017 trong đó nhấn mạnh nguyên tắc : "thuận thiên, tôn trọng quy luật tự nhiên, tránh can thiệp thô bạo vào thiên nhiên" (1, 2).

Những công trình thất bại ở đồng bằng sông Cửu Long : có bài học nào được rút ra hay ai nhận trách nhiệm ?

T hơn hai thp niên, người viết đã không ngng lên tiếng v mi nguy cơ trên toàn h sinh thái lưu vc Sông Mekong do nhng con đp khng l Vân Nam ca Trung Quc, ti chui 9 con đp thủy đin dòng chính ca Lào, ri ti 2 d án đp ca Cambodia : ngoài nhng hu qu ri lon v dòng chy, mt nước nơi các h cha và quan trng nht là mt ngun cát ngun phù sa, dn ti mt tiến trình đo ngược khiến mt đồng bằng sông Cửu Long đang dn tan rã. Đng bng đang tan rã theo các b sông và st l dc theo duyên hi Bin Đông.

Với nhng mi hỏa t thượng ngun, thc tế cho thy Vit Nam đã không th làm gì được. Tuy là mt quc gia cui ngun, Vit Nam đã không th ngăn cn được mt d án thủy đin phía thượng ngun lưu vc Mekong nào c, đó là chưa k Vit Nam còn thúc đy quá trình y thông qua việc xây dng nhà máy thủy đin Lào và Cambodia và gn đây nht là mua đin t Lào. K t ngày Ngoi trưởng Vit Nam Nguyn Mnh Cm phm phi mt sai lm chiến lược khi đt bút ký Hip đnh U hi Sông Mekong (Mekong River Commission) năm 1995 t b quyn ph quyết (veto) vn đã có trong Hip ước U Ban Sông Mekong (Mekong River Committee) năm 1957 t thi Vit Nam Cng Hoà.

Và mọi người chc vn không quên s kin nguyên Th tướng Nguyn Tn Dũng đã phi kêu gi Trung Quc x nước t đp thủy đin Cnh Hồng (Jinhong Dam Vân Nam) đ cu hn cho đồng bằng sông Cửu Long trong nhng ngày cui tháng 03 năm 2016.

Nhưng còn phi k ti nhng công trình phát trin t hủy (self-destructive development) ngay nơi đồng bằng sông Cửu Long trong bn thp niên qua vi nhng h lu tích lu tác hi nghiêm trọng trên tài nguyên và s sng còn ca c mt vùng Châu th cui ngun Sông Mekong. Đin hình có th k, t sau 1975 :

- Xây đê đắp đp chn lũ h thng đê bao đ m rng khu làm lúa ba v làm mt 2 túi nước thiên nhiên khu T Giác Long Xuyên và vùng trũng Đồng Tháp Mười.

- Xây h thng cng đp chn mn phá v nhp đp thiên nhiên ca h sinh thái đồng bằng sông Cửu Long đin hình là 2 d án ln : Ngt hỏa Bán Đo Cà Mau và Công trình Cng đp Ba Lai.

Ngọt hỏa bán đảo Cà Mau : một điển hình hối tiếc

Công trình Qun L - Phng Hip, ngt hỏa Bán đo Cà Mau được khi công t đu thp niên 1990 vi vn 1,400 t đng vay t Ngân hàng Thế gii (World Bank). Trong sut giai đon 1990 đến năm 2000, hàng trăm cng đp, đê bin, đê sông ngăn mn, gi ngt đã được rng rãi đu tư. Theo tính toán – trên lý thuyết ca ngành thy li thuc B Nông nghiệp và phát triển nông thôn, h thng đưa nước ngt t Sông Hu v Bán đo Cà Mau s cung cp nước tưới, ch yếu trng lúa, cho 70,000 ha đt ca tnh Bc Liêu, 50,000 ha đt ca Cà Mau và 66,000 ha đt ca Kiên Giang

cai4

Bản đồ h thng sông và kênh rch chng cht nơi vùng Châu th đồng bằng sông Cửu Long [Ngun : Amir Hosseinpour (ZEF), trích dn bi Simon, 2014] (6)

cai5

Bản đ Quy hoch thy li vùng Nam Bán Đo Cà Mau (6)

Với nhng hu qu là :

V khía cnh công trình, do các cng ngăn mn đã gây cn tr giao thông trên sông rch nên phi làm thêm nhng công trình khác như âu thuyn Tắc Th, được xây t năm 2001 ti ngã ba sông Ông Đc - Cái Tàu - sông Trm, thuc hai huyn Thi Bình và U Minh, Cà Mau vi kinh phí gn 80 t đng na. Công trình này do Công ty cổ phần Tư vn xây dựng Thy li II thiết kế và xây dng. Âu thuyn Tc Th [Hình 4] sau khi hoàn thành năm 2006, đã chứng t không nhng là vô dng, mà còn gây thêm cn tr giao thông. Cho đến nay, hu như không ai chu trách nhim v kế hoch tht bi và đu tư lãng phí này (6).

cai6

Âu thuyền Tc Th do Công ty cổ phần Tư vn xây dựng Thy li II thiết kế và xây dng t 2001 ti ngã ba sông Ông Đc - Cái Tàu - sông Trẹm, Cà Mau, vi kinh phí gn 80 t đng nhưng sau khi hoàn thành năm 2006, đã chng t là vô dng, mà còn gây thêm cn tr giao thông. [photo by Nguyn Kiến Quc] (6)

Về khía cnh h sinh thái, do dòng chy sông rch thường xuyên b chn li bi các cng, nên s kết ni hu cơ gia h sinh thái sông-bin vi thy triu t bin là hoàn toàn b trit tiêu trong thi gian cng b đóng. Và khi m cng, ô nhim tích lu li theo dòng nước lan tỏa hủy dit sinh cnh và ngun thủy sn nơi ca sông và vùng cn duyên.

Phía trong cống không còn hin tượng nước ln, nước ròng mi ngày, hoc nước rong nước kém cho chu kỳ rm mi na tháng. Khi chưa có cng đp, thy triu trong sông rạch vùng Bán đo Cà Mau tuy không đu nhưng có khi biên đ cao đến gn 2 mét. Do các cng đóng sut mùa khô, nên khúc sông bên trong tr thành h nước tù đng khiến tình trng ô nhim gia tăng. Rác rưởi t ngun phế thi gia cư, cng thêm vi các đc chất phục v trng lúa như thuc tr sâu, thuc dit c và phân bón hỏa hc tràn xung tích t dày đc [Hình 5].

cai7

nhng nơi dòng sông không chy, đồng bằng sông Cửu Long dày đc ô nhim và sinh cnh thì đang chết dn. [photo by Ngô Thế Vinh 12/2017]

cai8

Theo Nhóm Nghiên cứu Mekong t Đại học Cn Thơ (6), h thng các cng chn mn làm mt ngun năng lượng dòng chy nước ngt t phía thượng ngun (mũi tên màu xanh) và năng lượng thủy triu đem dòng nước mn t bin vào (mũi tên màu đ) khiến môi trường t nhiên của đồng bằng sông Cửu Long không còn được ty ra hàng ngày (con nước ln- con nước ròng), hàng tháng (con nước rong- con nước kém), và hàng năm (mùa nước ni- mùa nước cn) như trước kia. H qu là hàm lượng oxy hỏa tan (DO) trong nước rt thp khiến sông rch mt c khả năng t làm sch ngun nước bng cơ chế oxy hóa. [Hình 6]

Hậu qu ô nhim là nước trong các sông rch đi sang màu đen, bc mùi hôi thi do các cht hu cơ phân hy ; và ngun nước trong các vùng thy li không còn s dng được cho mc đích ăn ung, k cả sinh hot tm git hàng ngày. Người dân nay phi sng bng nước ngt bơm t nhng giếng ngm, ngun nước ngm này cũng ngày mt h thp và có nơi cư dân đã phi khoan đến đ sâu 80 – 120 mét đ ti được ngun nước ngt. Nhu cu khai thác tng nước ngm để ly nước ngt quá ln đang làm gia tăng tc đ st lún đt đồng bằng sông Cửu Long nhanh gp nhiu ln hơn nước bin dâng. (6)

cai9

Nhờ năng lượng dòng chy nước ngt t phía thượng ngun (mũi tên màu xanh) và năng lượng dòng nước mn t bin (mũi tên màu đ) mà môi trường t nhiên ca đồng bằng sông Cửu Long được ty ra hàng ngày (con nước ln-ròng), hàng tháng (con nước rong-kém), và hàng năm (mùa nước ni-cn). Ngun nước này cũng giúp cho nước chy được trong các kênh rch vì đa hình đồng bằng sông Cửu Long quá bng phng. (6) Nhng cng đp ngăn mn ca B Nông nghiệp và phát triển nông thôn đang "khai t"dòng chy và nhp đp /Mekong Delta Pulse ca h sinh thái đồng bằng sông Cửu Long.

Về khía cnh tài nguyên, nguồn thy sn cũng là ngun cht đm/ protein quan trng trong mi ba ăn vi tô cá chén cơm ca cư dân đồng bằng sông Cửu Long b sút gim nghiêm trng : các loài cá trng ca nước chy có nguy cơ b tiêu dit do dòng sông b chn bi các cng đp, ch còn li các loài cá đen nước tù ca ao hnhư cá lóc, cá trê, cá rô phi... Đây là hu qu tt yếu khi mà h sinh thái sông ngòi (riverine environment) đã b chuyn sang h sinh thái ao h (lacustrine environment) (Nguyn Hu Thin, 2018).

Do môi trường nước cc kỳ ô nhim, li thêm, lc bình phát trin tràn lan ph kín c mt thoáng sông rch khiến ghe tàu đi li rt khó khăn nên nhiu nơi người dân đã phi phun thuc dit c trên lp lc bình nhm khai quang thủy l khiến nước sông càng ô nhim thêm na ; [Hình 7] và do thiếu ngun cht đm t tôm cá và các loài thủy sn khác đã nh hưởng ti sc khe cng đng, tr em có nguy cơ b suy dinh dưỡng.

cai10

Những gi lc bình ph kín sông rch do nước tù đng phía trong các cng chn khiến ghe tàu đi li khó khăn, nhiu nơi người dân đã phi dùng thuc dit c đ khai quang lc bình nhm to li đi khiến nước sông li càng thêm ô nhiễm. Lc bình còn ngăn cn ánh sáng và không khí rt cn thiết cho s sng còn ca các loài thủy sinh. [photo by Ngô Thế Vinh 12/2017]

Các loại cây quen sng vùng nước l, đin hình như cây da nước, hư hi và chết do vùng nước l b ngt hoá. Nói chung, toàn thể tính đa dng ca h sinh thái khu vc quy hoch b xung cp và b hủy hoi nghiêm trng.

Về phương din xã hi, nhng nơi có cng đp chn dòng, do vic canh tác tr nên khó khăn, chi phí cao mà li nhun sút gim, cng thêm môi trường nước b ô nhim, là mt trong nhng lý do khiến tình trng di dân ngày càng ph biến và nhiu người đã b đng rung đi tìm kế mưu sinh các khu công nghip bên ngoài đồng bằng sông Cửu Long hoc trên thành ph (6). Trong hai thp niên qua đã có ngót 2 triu cư dân đồng bằng sông Cửu Long phải ri b quê hương vn được coi là "vùng mt ngt" vi go trng nước trong tôm cá đy đng thìnay phi ra đi tìm kế sinh nhai. Trong nghch cnh đó thì ph n và tr em là b nhiu tn thương nht.

Cuối cùng, sau năm 2000 Chính quyền phi nhượng b đ cho các tnh trong vùng d án chuyn đi 450.000 ha đt trng lúa sang vùng nuôi tôm, cũng có nghĩa là bước sa sai đ đưa vùng đt này tr v đim xut phát, tr li h sinh thái t nhiên ca hai mùa mn ngt. 

Không chỉ
có vy, ngoài s lãng phí 1.400 t đng, D án Ngt hỏa Bán đo Cà Mau, cho dù có sa sai nhưng vn còn đ li nhng tn tht v môi trường t nhiên và ngun tài nguyên và càng làm cho đt nước càng nghèo thêm. Các mc tiêu chính ca d án Ngọt hỏa Bán đảo Cà Mau gn như hoàn toàn tht bi.

Cống đập Ba Lai : thêm một hối tiếc nữa

Sau tht bi ca công trình Ngt Hỏa Bán đo Cà Mau, tưởng như đã là mt bài hc, nhưng vn tiếp theo d án Cng đp Ba Lai, thêm mt bài hc không hc (unlearned lesson) vẫn phát xut t B Nông nghiệp và phát triển nông thôn.

Được khi công tháng 02/2000, công trình chn ngang ca sông Ba Lai t xã Thnh Tr kéo sang xã Tân Xuân. Kinh phí ban đu lên ti hơn 66 t VND. Trên lý thuyết – như t bao gi vn trên lý thuyết, cng đp Ba Lai có chức năng : ngăn mn, gi ngt cho 115.000 hecta đt, cp nước ngt sinh hot cho hơn 600.000 dân cư Thành ph Bến Tre và các huyn Ba Tri, Ging Trôm, Bình Đi, Châu Thành ; cùng kết hp vi phát trin giao thông thủy b và ci to môi trường sinh thái vùng dự án [sic].

Hai năm sau, từ tháng 04/2002 cng đp Ba Lai bt đu được đưa vào hot đng, được vinh danh lúc đó là công trình thủy li ln nht đồng bằng sông Cửu Long. Và t đây, ca sông Ba Lai, mt trong 8 ca ca Cu Long chính thc b ngăn li [Hình 9].

Cho tới nay, cống đp Ba Lai đã vn hành được hơn 16 năm [2002-2018], hiu qu công trình cng đp Ba Lai y ra sao ? Nhng cng ngăn mn Ba Lai đã không đt mc đích vì còn chng cht nhng ca sông kinh rch khác không có cng ngăn đã tp hu chuyn nước mn vào bên trong hệ thng cng đp đã xây. Và đ ch còn nghe nhng li ta than ca cư dân đa phương, bi thế dân gian tnh Bến Tre mi có câu :

Ba Lai là cái cửa mình

Trung ương đem lp dân tình ngn ngơ

cai11

Từ ngày có cng đp Ba Lai, ca sông Ba Lai nhánh th 8 b B Nông nghiệp và phát triển nông thôn đóng li. Ca Ba Thc đã b bi lp t c trăm năm nay, và hin gi Cu Long Giang nay ch còn 7 nhánh : Tht Long. [photo by Lê Quỳnh, báo Người Đô Th]


Sông Ba Lai ngừ
ng chy. Thay vì biến sông Ba Lai thành h nước ngt thì cư dân Bến Tre phi sng vi nước sông Ba Lai mn hơn trước kia nht là vào mùa khô. Hậu qu là tnh Bến Tre thiếu nước ngt, người dân sng trong tình trng thiếu nước ngt kinh niên, phi mua nước ngt cho nhu cu gia dng có khi phi tr ti 100.000 đng/mét khi [Tui Tr online 22/02/2016].

Giải thích ca Chính quyn v "hiu qu ngược" ca công trình cng đp Ba Lai như hin nay là đ li do thiếu vn đ làm nhiu công trình khác tiếp theo, đó là phi xây thêm cng đp và c âu thuyn trên hai con sông Giao Hỏa và Cht Sy nơi vn tiếp tc đem nước mn t sông Ca Đi đổ vào "h nước ngt Ba Lai".

Qua kinh nghiệm 16 năm vn hành ca h thng cng đp Ba Lai, đ thy rng dù tn hàng bao nhiêu t đng, c vi quyết tâm mù quáng can thip thô bo khp khing vào thiên nhiên,làm cng ngăn mn nhưng nước sông rch bên trong vẫn không th dùng được cho sinh hot, nhng công trình như thế còn khiến nước bên trong b ô nhim nghiêm trng hơn vì tù đng do dòng sông không chy. 

Xây dng cng đp Ba Lai không nhng đã rt tn kém, nhưng khi phát hin sai lm thì vic phá b, làm sạch môi trường và chuyn đi sinh hot ca cư dân cũng không th mau chóng và không phi là d dàng.

Địa bàn môi trường không phi như mt bàn c đ d dàng xỏa đi bày li. Mt câu hi được đt ra : vi nhng tác hi do cng đp Ba Lai gây ra, ai - B Nông nghiệp và phát triển nông thôn, hay Bộ Tài nguyên và môi trường, hay chính ph trung ương s nhn trách nhim vi phong cách "đem con b ch" như hin nay ?

Hai bài học đt giá. T bài hc tht bi ca Công trình Ngt hỏa Bán đo Cà Mau tiếp theo tht bi khác ca công trình Cống đập Chn mn Ba Lai, nhiu nhà khỏa hc và gii hot đng môi trường như mt "think tank" đã không ngng lên tiếng cnh báo rng : nếu không có mt đánh giá môi trường chiến lược cho toàn đồng bằng sông Cửu Long mà ch đơn gin nhm gii quyết tình hình mn ngt cho tng vùng, rồi lp ngay quy hoch xây dng xây mt lot h thng cng đp ch đ ngăn mn nơi các ca sông ln là phá v c mt h sinh thái mong manh đã có đó t ngàn năm và hu qu s khôn lường.Phát trin vi nhng bước không bn vng (unsustainable development) như trên đã và đang làm thay đi din mo, gây tn thương trên toàn h sinh thái đồng bằng sông Cửu Long và khiến các ngun tài nguyên thiên nhiên c nghèo dn đi.

Thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé : thêm một "công trình thế kỷ" đầy hoài nghi

Dự án Thy li Cái Ln-Cái Bé (sông Cái Lớn - Cái Bé) được đ xut t năm 2011 vi ch trương trên lý thuyết như mt công trình nhm ng phó vi nước bin dâng và biến đi khí hu và cũng đ duy trì đt trng lúa bo đm an ninh lương thc và xut khu, theo quy hoch thủy lợi tng th cho đồng bằng sông Cửu Long đã được nguyên Thủ tướng Nguyn Tn Dũng phê duyt ngày 19/04/2016.

cai12

Bn báo cáo Đánh giá Tác đng môi trường (Tác động môi trường), D án H thống thủy li Sông Cái Ln – Cái Bé [ngun : Tác động môi trường tr. 83].

cai13

Vùng d án sông Cái Lớn - Cái Bé (vùng màu hng) trong lưu vc đồng bằng sông Cửu Long (1) [ngun : Tác động môi trường tr. 83].

Dự án Thy li sông Cái Lớn - Cái Bé Giai đon 1 được Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc phê duyt ngày 17/04/2017 da theo t trình ca B Nông nghiệp và phát triển nông thôn. Toàn b công vic son tho d án, nghiên cu kh thi cho đến lp báo cáo Tác động môi trường đu nm trong mt "chu trình khép kín" / behind close door thuc quyn kim soát ca B Nông nghiệp và phát triển nông thôn mà không cho thấy có mt t chc, cá nhân đc lp nào tham gia. Ch đu tư d án là Ban Qun lý đu tư và Xây dng Thủy li 10 thuc B Nông nghiệp và phát triển nông thôn. T đơn v tư vn lp báo cáo d án là Liên danh Vin Khỏa hc Thủy li Vit Nam – Vin Quy hoch Thủy li Min Nam – Công ty cổ phn Tư vn Xây dng Thủy li 2 ri đến cơ quan lp báo cáo Tác động môi trường là Vin K thut Bin thuc Quy hoch Thủy li Vit Nam, tt c đ là nhng đơn v trc thuc qun ý hành chính ca B Nông nghiệp và phát triển nông thôn hoc B Nông nghiệp và phát triển nông thôn có quyn ra ch đo trc tiếp. Điu này có nghĩa các chuyên gia đc lp, t chc xã hi dân s và cư dân không được tham vn và có tiếng nói nào vào quyết đnh ca d án.

Dự án h thng thy li sông Cái Lớn - Cái Bé vi đa bàn ch yếu vùng Bán đo Cà Mau, được gii hn bi : phía bc là kênh Cái Sắn ; phía nam và đông nam là kênh Qun L - Phng Hip ; phía đông bc là sông Hu và phía tây là Vnh Thái Lan. Tng din tích vùng d án là : 909,248 ha,trên đa bàn ca 6 tnh/thành ph : Hu Giang, Kiên Giang, Cà Mau, Sóc Trăng, Bc Liêu và Thành phố Cn Thơ.

Theo báo cáo Tác động môi trường (dày 487 trang) thì mục tiêu (trên lý thuyết) ca d án H Thng Thủy Li sông Cái Lớn - Cái Bé giai đon 1 là :

- Kim soát mn, gii quyết mâu thun gia vùng nuôi trng thy sn ven bin và vùng sn xut nông nghip ca các tnh : Kiên Giang, Hu Giang và tỉnh Bc Liêu thuc lưu vc sông Cái Ln - Cái Bé. Đng thi, góp phn phát trin thy sn n đnh vùng ven bin ca tnh Kiên Giang ;

- Ch đng ng phó vi biến đi khí hu, nước bin dâng, to ngun nước ngt cho vùng ven bin đ gii quyết tình trng thiếu nước ngt vào mùa khô, phòng chng cháy rng, đc bit trong nhng năm hn hán, góp phn phát trin kinh tế xã hi n đnh ;

- Tăng cường kh năng thoát lũ, tiêu úng, tiêu chua ci to đt phèn ;

- Kết hp phát trin giao thông thy, b trong vùng d án.

Quy mô dự án h thng thy li sông Cái Lớn - Cái Bé (giai đon 1) gm các hng mc công trình :

- Cm công trình cng Cái Ln - Cái Bé, tuyến đê ni 2 cng và ni vi quc l 63 và các cng dưới tuyến đê. tuyến kênh ni 2 sông Cái Ln và sông Cái Bé.

- No vét kênh Thốt Nốt và kênh KH6, sa cha cng, âu Tc Th ; cm công trình b đông kênh Chc Băng và sông Trm ; cng Lương Thế Trân ; cng Ông Đc ; Cng Xo Rô ; cng Ngn Tc Th và trm bơm Tc Th.

Dự kiến tng vn đu tư cho d án (Giai đon 1) là 3.309,5 t đng (tương đươngkhong 150 triu M kim).

Tác động môi trường sông Cái Lớn - Cái Bé : "Đề nghị chủ dự án thực hiện nghiêm túc biện phsap gây ô nhiễm ?

- Báo cáo Tác động môi trường H thng thy li sông Cái Lớn - Cái Bé giai đon 1, do Vin K thut bin trc thc Vin Khỏa hc Thủy li Vit Nam (2018), mt cơ quan trc thuc B Nông nghiệp và phát triển nông thôn, được ghi là mt Báo cáo chưa được thm đnh, phê duyt.

Với mt bn báo cáo Tác động môi trường được ghi là chưa được thm đnh, phê duyt thì đã có ngay mt s nhn đnh khái quát t gii chuyên gia trong nước cũng như hi ngoi cho rng :

- Tác động môi trường dù với b dày ngót 500 trang nhưng rt lan man nhiu s kin còn thiếu sót và không minh bch do b chi phi bi quan đim ca ch đu tư/nhóm li ích, và ch đ nhm bin minh cho s cp thiết ca d án, nên l rõ nhược đim là thiếu tính khỏa hc khách quan, thiếu tính thuyết phc và chưa thc tế

- Mc 01.1.2. S cn thiết phi đu tư d án ch nói chung chung mà thiếu dn chng thc tế hin trng mn-ngt hin nay trong vùng d án đã gây tn tht kinh tế xã hi c th ra sao mà nay phi đi phó và thiếu một tm nhìn chiến lược nht là trong bi cnh nhng "công trình thế k" trước đó đã tht s tht bi như đã dn chng trong phn đu ca bài viết này. Cách viết báo cáo như vy là nhm đ d dàng thông qua cho ch đu tư ch không phi mang tính d báo, cảnh báo đ đưa ra gii pháp gim thiu hoc thay thế t mt con toán so sánh được mt có sc thuyết phc.

- Tác động môi trường, ngoài tính toán rt sơ lược chi phí cho công trình, nhưng không thy có đ cp chi phí hot đng và bo qun, không có ngân qu d trù phòng thiệt hi ri ro. 

- Tác động môi trường không có thm đnh li hi tăng hay gim cho dân bao nhiêu, cho chính quyn bao nhiêu so vi hin trng, và cũng không rà xét các phương án nào khác đ biết đây có là l trình ti ưu tht không ? 

- Phn quan trng nht ca Tác động môi trường là các biện pháp phòng nga, gim thiu ô nhim thì viết rt chung chung chưa đến 3 trang trong các mc 4.1.3.2. Vi nhng gii pháp chung chung như thế, vic áp dng thc hin trong thc tế có ai đm bo hiu qu.

- Với mt d án thủy li có thi gian vn hành tối thiu 50 năm, có khi đến c trăm năm nhưng Tác động môi trường li tp trung ch yếu vào phân tích tác đng ca giai đon chun b và xây dng d án mà li viết sơ sài tác đngca vic vn hành h thng thủy li sông Cái Lớn - Cái Bé sau khi xây dng xong. Quan trng nht Tác động môi trường này li viết rt sơ sài nhng phn ni dung rt cơ bn và quan trng như đánh giá tác đng môi trường nước khi vn hành cng trong các mc 4.1.3.3.4, phn gim thiu tác đng trên môi trường nước, gim thiu ti tài nguyên sinh thái… Vi s sơ sài chung chung như vậy thì không biết s trin khai thc hin thế nào trong thc tế.

Một điu đáng lưu ý là t trang 451 ti trang 456, báo cáo Tác động môi trường liên tc lp đi lp li mt ý quan trng, được cho là ý kiến ca 8 trên trên tng s 39 UBND xã trong phn tham vn cng đng : "đề ngh Ch d án thc hin nghiêm túc bin pháp gây ô nhim" [sic]. Báo cáo Tác động môi trường không đưa ra các văn bn gc trích dn ý kiến chung này, nhưng có th hiu ý kiến "đ ngh Ch d án thc hin nghiêm túc bin pháp gây ô nhim" theo hai hướng :

- Đơn v tư vn lp Tác động môi trường không phân bit được "bin pháp gây ô nhim" và "bin pháp kim soát ô nhim" là hai khái nim hoàn toàn đi nghch nhau. Đây là nhng khái nim sơ đng nht ca nhng hc sinh khi hc v khỏa hc môi trường, l nào nhng đơn v tư vn hàng đu trực thuc B Nông nghiệp và phát triển nông thôn vi mt đi ngũ hùng hu gm c nhng v phó giáo sư, tiến sĩ, thc sĩ, k sư, c nhân li không phân bit được hai khái nim sơ đng y đ đưa vo báo cáo ? Không phi không phân bit được mà là cc kỳ cu th khi viết và đc báo cáo đến đ vô tri.

- Đơn v tư vn lp Tác động môi trường c tình "nhét ch vào ming" các UBND xã đ h đưa ra ý kiến "đ ngh Ch d án thc hin nghiêm túc bin pháp gây ô nhim" và kết qu là có 8 xã trên 39 xã được tham vn đng ý vi tư vn, kết qu là nguyên văn được ghi vào giy trng mc đen Tác động môi trường, nếu đúng như vy thì đây là mt s thiếu trung thc, lp l mà xã hi không th nào chp nhn được. Không nhng không trung thc mà là vô trách nhim mt cách thô bo.

Dù với lý do nào, trong mt bn báo cáo Tác động môi trường vi "đ nghị Ch d án thc hin nghiêm túc bin pháp gây ô nhim"vn có đó khiến người ta không khi nghi ng v hu ý ca nhng người lp báo cáo, ca ch đu tư và c nhng người phê duyt đu tư d án y. Nhìn chung, mc tham vn cng đng viết rt sơ sài nhưng lại đ l sai sót nghiêm trng và gn như vô nghĩa thay vì tìm kiếm ý kiến phn bin đa chiu ca cng đng cư dân vùng d án ngõ hu làm do d án tt hơn lên.

Theo ý kiến các chuyên gia thì : "Tt c nhng kch bn d báo trong chương 3 ca báo cáo Tác động môi trường hoàn toàn mang tính lý thuyết, không vin dn bt kỳ mt công trình đin hình thành công nào ti Vit Nam và thế gii. Nghiên cu báo cáo Tác động môi trường cho thy rng nhóm tư vn đã b qua nhng bài hc nhãn tin v s tht bi đy hi tiếc và không th đo ngược v mặt tự nhiên ca nhng công trình thủy li trước như d án Ngt hỏa Bán đo Cà Mau và Công trình Cng đp Ba Lai đã được đ cp trên. Do vy, có th kết lun rng nhng đánh giá ca báo cáo Tác động môi trường đưa ra không có bin pháp nga tránh vết xe đưa đng bng thêm trầm mình vào ô nhim, không đ cơ s khỏa hc và không th tin cy.

Với mt báo cáo Tác động môi trường còn nhiu thiếu sót như thế thì không th quyết đnh gì c đ khi công mt "Công trình Thế k" có kh năng hủy hoi c mt h sinh thái mong manh không ch ca bán đo Cà Mau và trên toàn h sinh thái ca đồng bằng sông Cửu Long, nh hưởng trc tiếp trên đi sng sn xut sinh kế ca hàng triu cư dân trong vùng quy hoch, trong khi còn bao nhiêu vn đ k thut chưa có gii pháp rt ráo. 

Mt h sinh thái khi đã b hủy hoi thì rt khó sửa cha và không th đo ngược.

cai14

đ d án h thng cng đp chn mn trên Sông Cái Lớn- Sông Cái Bé, s tác đng trên 1/4 din tích toàn đồng bằng sông Cửu Long và nh hưởng ti đi sng hàng triu cư dân trong vùng. [ngun : Ánh Sáng và Cuc Sng]

Những chuyên gia độc lập nói gì về sông Cái Lớn - Cái Bé ?

Để có mt cái nhìn thc tế nht v d án sông Cái Lớn - Cái Bé, tác giả bài viết này tìm đến nhng chuyên gia nông hc, môi trường hc, sinh thái hc ca đồng bằng sông Cửu Long. H là nhng chuyên gia không nhng được ghi nhn trong nước mà còn trên bình din quc tế vì nhng đóng góp cho khỏa hc và cuc sng. Quan trng hơn hết, đa s h những cư dân sinh ra và ln lên t đồng bằng sông Cửu Long, cuc sng ca h gn lin vi vùng đt này khiến h am hiu đồng bằng sông Cửu Long như đường ch tay ca chính h.

Ý kiến giáo sư Võ Tòng Xuân :

Phát biểu của giáo sư Võ Tòng Xuân ngày 16/09/2018 qua một email trao đổi cá nhân

Ngô Thế Vinh viết : Tôi và nhóm Bn Cu Long bên này đang rt quan tâm ti D án Cái Ln Cái Bé mà tôi nh là trước đây, theo giáo sư Võ Tòng Xuân và các nhà nghiên cu đc lp, thì nhng d án chn mn s phá v đi dòng chy t nhiên vn có, gây ra nhiu h ly khôn lường, nht là v môi trường... Trong tình thân, đ ngh Anh Xuân đưa ra mt nhn đnh có tính cp nht (Up to Date) và chi tiết hơn (more specific) v d án Cái Ln Cái Bé đ tôi có th quote mt tiếng nói có uy tín và rt có trng lượng trong mt bài đang viết, trong khi mà các nhóm lợi ích đang khuynh loát tiếng nói ca nhng nhà khỏa hc chân chính...

Giáo sư Võ Tòng Xuân trả lời : Tôi biết anh rt tâm tư mi khi nói đến đồng bằng sông Cửu Long. Qua 40 năm tôi mi đt thêm mt thng li v mt Khỏa hc và Kiến to xã hi bng mt xoay chuyển chính sách nhà nước, nhưng phi nói ngay rng, đây mi ch là bước đu được Th Tướng chp thun đưa vào ngh quyết, nhưng phi cn mt thi gian na mi có thay đi tht s, các B, Ban, Ngành mi chp hành ch trương. Cho nên tôi xin trình bày vi anh một cách tóm tt như thế này :

Từ khi Th tướng Nguyn Xuân Phúc nht trí vi đ ngh mà tôi đã tng nêu 28 năm nay sau khi Vit Nam tr li v trí nhóm 3 quc gia xut khu go ln nht thế gii, Ngh Quyết 120 NQ-CP ca Chính ph đã được ban hành vào tháng 11/2017. Đây là một ngh quyết lch s ca nông nghip đồng bằng sông Cửu Long, vì nó g trói người nông dân thoát khi vòng kim cô phi sn xut lúa muôn đi đ cho cán b nhà nước hoàn thành ch tiêu pháp lnh v sn lượng lúa, mc k nông dân phi chu giá r bèo của sn phm thng dư quá ln này. Bây gi chính sách phát trin thy li ca Vit Nam phi được chuyn đi theo s chuyn hướng ca nông nghip, không th theo mc tiêu cũ đ tiếp tc tăng sn lượng lúa thông qua thâm canh nông nghip mà phi theo mc tiêu cải thin sinh kế ca nông dân thông qua đa dng hỏa cây trng và canh tác tng hp. 

Nh
ưng rt tiếc các nhóm li ích vn bám mc tiêu đu tiên đòi hi phi xây dng h thng thy li quy mô ln, xây dng cng đp ngăn mn, đào kênh dn nước ngt quí hiếm t sông Hu xa tít đ tiếp tc bt dân trng lúa, như D án sông Cái Ln – Cái Bé (sông Cái Lớn - Cái Bé). Nhóm li ích luôn có thế lc mnh, đ được duyt d án thì h mi có ăn, mc k dân trng lúa c nghèo.

Các nhà khỏa học chân chính đã đưa ý kiến đ ngh dng d án sông Cái Lớn - Cái Bé, với nhng lp lun bác b các lý do cn phi thc hin d án. Nhưng lý do quan trng mà các nhà phn bin nói rt ít là dưới ánh sáng ca NQ120 ca Chánh ph, lương thc không còn là mc tiêu chính mà nhà nước đã bt buc mi người thc hin bng mi giá bt k tn phí. Thi thế bây gi không như trước na. Chúng ta dư tha quá nhiu lúa go. Vi k thut lúa go ca chúng ta ngày nay, ch trong vòng 3 tháng là chúng ta có gt v lúa mi. Ti sao nhng người trong nhóm li ích ch nghĩ là phi ngăn mặn đ có th tiếp tc trng lúa mà không thy nhng người chuyên trng lúa c 40 năm nay vn kh vì li tc t lúa quá thp ? Nhóm li tc này mun nhng người trng lúa ca nước ta chu nghèo kh vĩnh vin hay sao ?

Nhng người ch ch trương trng lúa-lúa-lúa qu là nhng người không biết cách làm ăn gì khác ngoài cây lúa. H càng ch trương ch trng lương thc càng bc l s yếu kém trình đ hc thc ca h. Hãy tưởng tượng nếu Malaixia hoc Singapo ch ch trương sn xut lương thc thì chc h không đng hàng đu quc gia giàu có nht ASEAN. Hoc xa xa bên kia tri tây, nếu Thy Sĩ cũng ch trương t túc lương thc thì chc h không bao gi đng đu bng các quc gia giàu có ca Châu Âu.

Mặt khác, các chuyên gia thủy li nước ta dư sc biến nhng cơ s vt cht thy li hin có ca vùng ngp sâu ca đồng bằng sông Cửu Long cho cây trng phi lúa, đc bit là nuôi trng thy sn nước l ven bin vùng. Quí v không nên chy theo đuôi các nhà qun lý ch biết có cây lúa, mà nên giúp dân có điều kin sn xut cây trng khác, hoc vt nuôi có giá tr cao, đ h sm làm giàu. Vn đ kế tiếp là gn kết vi các doanh nghip tài gii, có đu ra n đnh đ tiêu th sn phm ca nông dân.

[Hết trích dn trao đi cá nhân giữa giáo sư Võ Tòng Xuân và Ngô Thế Vinh, qua mt eMail 16/09/2018]

Tưởng cũng cn nên nói thêm : Giáo sư Võ Tòng Xuân được biết đến như mt nhà nông hc sut mt đi lăn ln vi cây lúa nơi đồng bằng sông Cửu Long t trước 1975 cho ti nay, ông được các nhà nông hc Tây phương gi tên là Dr. Rice (tiến sĩ Lúa go), do công lao hướng dn nông dân Min Tây phát trin đi trà cây lúa Thn Nông HYV (High Yield Variety) trên khp đồng bằng sông Cửu Long, đưa Vit Nam lên hàng th hai xut cng go [ch sau Thái Lan] đi khp thế gii. Nhưng cũng chính ông, từ 28 năm nay đã rt can đm và thc thi yêu cu chuyn đi canh tác, g trói người nông dân thoát khi vòng kim cô phi sn xut lúa muôn đi vi giá r bèo do thng dư quá ln này. Ông là mt trong nhng tiếng nói uy tín và rt có trng lượng cho s ra đời ca Ngh Quyết 120 NQ-CP ca Chính ph đã được ban hành vào tháng 11/2017.

Ý kiến giáo sư Nguyn Ngc Trân : 

Là một thành viên lâu năm Hi đng Chính sách Khỏa hc và Công ngh quc gia qua nhiu nhim kỳ chính ph, ông là người Min Tây được sinh ra trên một cù lao nm gia sông Tin huyn Ch Mi tnh An Giang, ông có nhng công trình nghiên cu v sông Mekong và đồng bằng sông Cửu Long qua nhng "Điu tra Cơ bn Tng hp vùng đồng bằng sông Cửu Long".

Đối vi vi công trình sông Cái Lớn - Cái Bé, giáo sư Nguyn Ngc Trân nêu câu hi : 

"Chúng ta đã trin khai dự án ngt hỏa bán đo Cà Mau, d án cng đp Ba Lai Bến Tre đến nay ti sao không thành công ? Trước khi trin khai các d án mi phi tr li câu hi vì sao các d án cũ không thành công". Nhưng vn không có câu tr li t B Nông nghiệp và phát triển nông thôn. 

Giáo sư Nguyễn Ngc Trân nhn đnh : "thiếu nước ngt ch là hin tượng, phi tìm nguyên nhân đúng thì mi có gii pháp đúng". 

"Chúng ta đang sng trên mt vùng mà h sinh thái rt đa dng nhưng chúng ta đang đơn gin nó. T rt nhiu sn vt t nhiên chúng ta gom li ch còn cây lúa và con tôm. Ta đang nghèo hỏa môi trường và h sinh thái ca chúng ta. Da trên tinh thn Ngh quyết 120, tôi cho rng cn cân nhc tht k, khách quan và khỏa hc. Nên có hi tho v bin pháp phi công trình trước khi đưa ra quyết đnh cho một gii pháp công trình".

N
i dung ca báo cáo ch yếu là đánh giá tác đng lên môi trường ca vic chun b và trin khai thc hin d án. Còn nhng chương khác hu hết là t "ct và dán" (copy & paste) t các báo cáo Nghiên cu kh thi.
Tron
g khi đó, chúng tôi chờ đi báo cáo đánh giá tác đng lên môi trường nếu d án hoàn thành và đi vào vn hành. Bi có như vy vic thm đnh d án (báo cáo Nghiên cứu khả thi) mi mang đy đ ý nghĩa trước khi d án được phê duyt đ thc hin. 

Vn theo quan đim ca giáo sư Nguyễn Ngc Trân :

"Không nên đp đp đ ngăn mn, l. Cn có nhìn nhn đúng đn đ tránh nhng quan nim sai lm v tác đng ca biến đi khí hu, dn đến vic đnh hướng các bin pháp ng phó không phù hp và không hiu qu. C th, đây là d án v thy lợi trên sông Cái Lớn và Cái Bé rt d gây ô nhim môi trường cho c vùng đồng bằng sông Cửu Long do không có s trao đi dòng chy vi bên ngoài. Các tnh vùng ven bin cũng nên xem nước mn, l là mt dng ngun tài nguyên li thế và không nên đp đp đ ngăn li" (3).

Ý kiến tiến sĩ Lê Anh Tun, Phó Vin trưởng Vin Nghiên cu Biến đi Khí hu, Đại học Cn Thơ : 

"Đáng tiếc thay, hàng chc năm gn đây, vi tư duy đy mnh sn xut lương thc, ch yếu là lúa, không coi nước mn cũng là tài nguyên nên đã hình thành nhiu d án "nghch thiên" nhưp đp chn dòng", "ngăn mn gi ngt". Hàng ngàn t đng đ ra đ làm các công trình bê tông như cng, đp, kè cc nhm chn dòng sông ngay trước ca bin… Các dòng sông b đóng kín sau mùa mưa đ gi li nước ngt khiến thy triu t bin không vào ni đng được : nhiu mng cây rng ven bin b suy kit mà chết dn, st l ven biển gia tăng. Còn phía trong đng thì dòng sông biến thành các h cha, nước b cm tù khiến nhanh chóng b ô nhim, hôi thi. Lc bình và nhiu loi to lc phát trin, ghe tàu đi li rt khó khăn, chm chp và tn kém. Nhiu nơi nông dân buc phi dùng thuốc đc hỏa hc đ tiêu dit lc bình khiến ô nhim sông rch thêm trm trng…

Nhiu bài hc thc tế cho thy, t ngàn đi nay, thiên nhiên đã vn to cho sông nước, đt đai, cây trng, con người nhng mi ràng buc hài hỏa và quan h có tính hu cơ. Việc đưa công trình làm đo ln quy lut ca to hỏa có th to ra mt s li nhun nào đó, mang tính ngn hn nhưng v dài hn, cái hi v môi trường, sinh thái, xã hi ngày càng ln và dn dn vượt cao hơn cái li, khi đó kinh tế nông nghip cũng dn dần xuống dc"… (4).

Ý kiến tiến sĩ Dương Văn Ni, người có hơn 30 năm kinh nghim ging dy Khỏa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên ĐH Cn Thơ

Phát biểu ti hi ngh v d án Thủy li sông Cái Lớn - Cái Bé giai đon 1 t chc Kiên Giang ngày 07/09/2018, tiến sĩ Dương Văn Ni cho rng đi vi vùng Bán đo Cà Mau, hai sn phm ch lc ca vùng là lúa và tôm, nhưng đây li là hai đi tượng mâu thun vi nhau v ngun nước. "Con tôm cn đ mn trên 4 phn ngàn, còn cây lúa dưới 4 phn ngàn. Nước thi rung tôm làm chết lúa và nước thi ruộng lúa có nhiu thuc sâu cũng làm chết con tôm", ông dn chng.

Theo tiến sĩ Dương Văn Ni, vào năm 1990, ông mang mt b ging lúa cao sn ca Vin nghiên cu lúa quc tế (IRRI) trình din ti huyn Đm Dơi (Cà Mau). Lúc đó, người dân, chính quyn rt hào hng chuyện đào kênh đp đê đ gi ngt. Thế nhưng, 4 năm sau, chính nhng người dân đi đp đê đó li đi phá đê đ nuôi tôm.

"Tôi nói đ thy cái vn đ khu vc này thiếu đa dng cây trng vt nuôi, ch không phi mâu thun mn ngt", ông cho biết.

"Nếu không nhìn ra vấn đ ca vùng là thiếu đa dng cây trng vt nuôi, thì vùng này s mãi loay hoay vi các công trình. Khi đó, chính quyn đa phương vi trách nhim được nhà nước giao gi gìn công trình xã hi s xem người dân như nhng người phá hoi, trong khi người dân nhìn chính quyn như là người cn tr cơ hi làm giàu ca h (4). 

Ý kiến Thạc sĩ Nguyn Hu Thin, người sinh ra và ln lên t đồng bằng sông Cửu Long, tt nghip Đại học Wisconsin Hỏa Kỳ, chuyên gia đc lp v sinh thái

Với nhiu năm trăn tr vi h sinh thái đồng bằng sông Cửu Long, phát biểu ti bui tham vn ý kiến chuyên gia v xây dng d án thy li sông Cái Lớn - Cái Bé được t chc ti Thành phố Cn Thơ ngày 28/05/2018, ông Nguyn Hu Thin đã nhn mnh rng, vic đu tư xây dng h thng thy li này là không cn thiết.

Phân tích 4 lun đim trong bản báo cáo đánh giá tác đng môi trường Tác động môi trường ca D án sông Cái Lớn - Cái Bé, ông Thin khng đnh là tính cn thiết và cp bách phi đu tư d án sông Cái Lớn - Cái Bé là không có tính thuyết phc, vn theo ông Thin : 

Lun đim (1) được nêu ra xut phát tình trng khô hn ca mùa khô năm 2016. Thế nhưng, theo ông Thin, đây là mt s kin cc đoan 90 năm mi có mt ln, không phi là xu hướng chung ca đồng bằng sông Cửu Long, nên không th căn c vào yếu t cc đoan đó đ khng đnh cn thiết phi đu tư d án nêu trên.

Lun đim (2) được vin dn là nguy cơ nước bin dâng. Ông Thin cho rng, đây là lun đim thiếu căn c, không đúng vi thc tế ca đồng bằng sông Cửu Long, tc kh năng nước bin dâng đến năm 2100 ch khong 53 cm, ch không phi là 1 mét như nhng kch bn được đưa ra trước đó.

"Vì vy, đng ly chuyn nước bin dâng đ hù da", ông nói và cho biết st lún đt mi là vn đ đáng lo hơn do s dng nước ngm vì sông ngòi b hy hoi, trong khi lượng phân bón, thuc tr sâu s dng quá nhiu cho nn nông nghip và do đp đp.

Lun đim (3) được đưa ra để xây dựng h thng thy li Cái Ln - Cái Bé khi nói đồng bằng sông Cửu Long gánh trng trách đm bo an ninh lương thc, theo ông Thin là không đúng vì nói năm khô hn 2016 nói rng an ninh lương thc b đe da, nhưng năm đó Vit Nam vn xut khu hơn 4,8 triu tn go, còn dư c chc triu tn lúa, thì rõ ràng an ninh lương thc không h b đe da.

Lun đim (4) được đưa ra khi nói nguy cơ cn kit ngun nước ngt đồng bằng sông Cửu Long do tác đng ca thượng ngun. Ông Thin cho rng đp thy đin không làm hết nước, mà ch có tác đng đến phù sa và thy sn.

Cũng theo ông Thin, vic xây dng h thng thy li Cái Ln - Cái Bé có th đy quy hoch tích hp ca B Kế hoch và đu tư rơi vào thế "tht th chiến lược" nhm hướng ti phát trin theo hướng "thun thiên", theo tinh thần Ngh quyết 120 ca Chính ph v phát trin bn vng đồng bằng sông Cửu Long thích ng biến đi khí hu (7).

Ý kiến kỹ sư Phm Phan Long, kỹ sư chuyên nghiệp (Professional Engineer) từ Viet Ecology Foundation 

Chúng tôi chia sẻ vi dân cư đồng bằng sông Cửu Long và c nước mi quan ngi ca chúng tôi v d án Thy li ngăn mn trên sông Cái Lớn và Cái Bé vi li kêu gi lp tc hủy b hay ít nht ngng ngay d án này đ có thi gian đánh giá thn trng hơn, rút kinh nghim t nhng công trình thủy litn kém đy hi tiếc trước đây đã liên tiếp gây ra thm trng trên đng bng này.Những công trình trước cũng đu có nhng mc đích viết ra hay như thế nhưng toàn tht bi sau nhng thành qu nht thi. 

Công trình ngt hỏa bán đo Cà Mau đã gây tranh chp gay gt ngt mn và phi phá b. Công trình cng ngăn mn Ba Lai đã không ngt hỏa mà khiến sông Ba Lai ngưng chy biến thành h, tích lũy ô nhim và nước còn mn hơn xưa. Công trình đê bao Đng Tháp Mười, T Giác Long Xuyên không nhng làm cho hai lòng cho b tù đng ô nhim mà còn làm mt hai vùng trũng cha nước ngt thiên nhiên hng năm cung cp bù đp nước ngt cho đng bng trong mùa khô.

Những công trình đó khiến đng bng cho dù vn bao ph bng mt nước mênh mông nhưng không còn nước sch có th sinh hot hay canh tác được. Dân phi tn dng ngun nước ngm khiến đt lún nhanh gấp chc ln bin dâng do biến đi khí hu. Nhng kinh nghim xót xa này không h được B Nông nghiệp và phát triển nông thôn rút ta, rõ ràng vn nn ln trên toàn đng bng hin nay là ô nhim ngun nước chính vì các công trình thy li hoch đnh phi lý đã gây ra. Ô nhim phi được xem là vn nn ln mà mi công trình phi phi bo đm không cho xy ra. Công trình Cái Ln Cái Bé s đy đồng bằng sông Cửu Long lao sâu hơn vào ao tù thm trng ô nhim không khác nhng công trình thủy hi trước đây nhưng vi mt quy mô ln hơn.

Một ln na, chúng tôi kêu gọi lp tc hủy b d án này và thay vì tranh chp vi thiên nhiên nhiên vi các công trình ct sông ngăn bin, hãy khiêm nhường tìm nhng li gii thun thiên nhiên, tìm bn vng tim n trong cân bng sinh thái, tương tác t nhiên gia sông vi bin, vì người có th thích nghi sng vi lũ, phèn, ngt, l hay mn nhưng không th sng vi ô nhim. Chúng tôi cho rng nếu chưa kim soát ô nhim phc hi phm cht ngun nước và sa li các công trình trước thì không có lý do gì đu tư đ chuc thêm thm trạng chưa yên.

Nói không với dự án sông Cái Lớn - Cái Bé

Đ thay kết lun, mt ln na người viết gi ti Thủ tướng Nguyn Xuân Phúc, B trưởng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Nguyn Xuân Cường, vn câu trích dn và cũng là bài hc đu tiên ca mt sinh viên vào hc Y khỏa : Trước hết là không gây hi (Primum Non Nocere/First do no harm). Mi kế hoch vi vã, thiếu thi gian cho mt đánh giá tác đng môi trường có tính khách quan, vi tn phí hàng ngàn t đng có th gây hi cho toàn h sinh thái vn đã quá mong manh ca mt vùng Châu thổ mà trước đây đã tng được đánh giá là phong phú và giàu có nht trên hành tinh này.

Như mt nhc nh và nhn mnh, người viết ghi nhn li nơi đây mt đ ngh c th vi Th Tướng chánh ph kiến to Nguyn Xuân Phúc : hãy cho ngưng ngay D án xây hệ thng cng đp Sông Cái Ln - Sông Cái Bé, hãy dùng ngân sách 3.300 t d trù cho d án đ thành lp ngay mt nhóm nghiên cu Tác động môi trường đc lp [có th bao gm c các chuyên gia Hỏa Lan, h đã có kinh nghim và có công ln thc hin mt s chương trình kho sát cơ bn cho đồng bằng sông Cửu Long], đ đi tìm và phác tho các gii pháp phi công trình (non-structural adaptation measures) đ thích nghi và chung sng mt cách ti ưu vi c ba vùng sinh thái : ngt-l-mn ca đồng bằng sông Cửu Long trong bi cnh din tiến ca Biến đi Khí hu toàn cầu. Đó mi đích thc là tinh thần Nghị quyết 120 về đồng bằng sông Cửu Long [17/11/2017] trong đó Thủ tướng Chính ph đã nhấn mạnh theo nguyên tắc : "thuận thiên, tôn trọng quy luật tự nhiên, tránh can thiệp thô bạo vào thiên nhiên" (2).

Hướng tới những biện pháp phi công trình

Trong 40 năm qua, nhiu bin pháp công trình (structural measures) ln đã được đem ra th nghim trên khp đồng bằng sông Cửu Long như : đp đê ngăn lũ, xây dng đê kè đ gim sóng hay chuyn hướng dòng chy, xây dng h thng cng chăn mn… Đã chng tỏ mt điu : không th dùng nhng bin pháp thô bo can thip vào thiên nhiên, li ích nếu có thì rt ngn hn trong khi hu qu tác hi thì lâu dài, rt khó sa cha trên toàn h sinh thái đồng bằng sông Cửu Long.

Từ nhng bài hc tht bi y, các nhà khỏa hc môi trường đã khiêm tốn hơn khi chn các gii pháp chung sng vi m thiên nhiên (mother nature) vn bao dung nhưng cũng vô cùng khc nghit. 

Trước nhng nan đ, mn ngt, thay đi khí hu, nước bin dâng không phi bây gi mi có nơi đồng bằng sông Cửu Long mà nhiu ít đã cót thu hoang sơ, và con người t bao giđã biết thích nghi sng hài hỏa vi thiên nhiên, dn dà nếp sng y đã to ra mt nn văn hỏa sông nước, ngay c khi mà nn khỏa hc k thut phát trin, gii pháp chng lim thiên nhiên (mother nature) vn là mt chn la thiếu khôn ngoan và không cân sc, do đó đã đến lúc các nhà khỏa hc môi trường thc thi đã có khuynh hướng đi tìm các "bin pháp phi công trình" chung sng và thích nghi vi thiên nhiên là ch yếu. 

Thế nào là các bin pháp phi công trình (non-structural adaptation measures) : đó là không chọn xây nhng công trình ln c đnh vĩnh cu đ đi phó vi mt h sinh thái không ngng chuyn đng : tính c đnh ca các công trình đã chng t li thi trong mt môi trường sng không ngng đi thay. Và trong sut lịch s phát trin ca đồng bằng sông Cửu Long, người nông dân và ngư dân vn đã biết sng thích nghi đ vn tn ti và phát trin mà không gây ô nhim tn hi cho môi sinh và vt kitngun tài nguyên thiên nhiên.

Những ví d

- chưa có nha khí tượng, nhưng qua kinh nghiệm tích luỹ, người nông dân đã biết d báo thi tiết, nng mưa khá chính xác và hiu qu ;

- chưa có nha đa cht, nhưng h đã biết đánh giá các vùng th nhưỡng, đ chn đúng loi cây trng, không ch có cây lúa h biết đa canh đ gi màu cho đt ;

- chưa có nha thủy văn, h đã biết chn ging, nuôi trng thủy sn phù hp sinh cnh : mn ngt l theo vùng.

Vi hin trng môi trường suy thoái trm trng như hin nay, điu mà nhà nước cn quan tâm giúp h :

- giúp h được sng tr li vi mt môi trường không ô nhim đang đu đc h như hin nay : m ca các cng đp cho các dòng sông được chy ;

- vi sông chy và thủy triu là nhng đng lc làm thanh sch và ty ra môi trường tích lu như hin nay ;

- vi các nhà máy xây dng và hot đng ven sông như nhà máy giy Lee & Man, các nhà máy điện than đa phn t Trung Quốc phi được giám sát cht ch v x lý các ngun nước và cht thi ;

- nâng cao ý thc cng đng v bo v môi trường : to cho h các tin dng gia cư ti thiu như nhà v sinh, nơi x lý rác thay vì thi hết xung sông như hin nay ;

- v tng th, nên có quy hoch các khu cư dân hp lý, thiết lp qu d phòng như mt hình thc bo him ca nhà nước đ tài tr khi cư dân b thit hi trong giai đon thay đi khí hu cc đoan như thi đim 2016 ;

- vi mt môi trường dn dà được ty ra thanh sch, ngun nước lênh láng tr li s dng được, gim nhu cu khai thác tng nước ngm, gim đ st lún mười ln nhanh hơn nước bin dâng như hin nay. ;

- phc hi nn văn minh "nhng chiếc lu", khuyến khích dân chúng d tr ngun nước mưa nước ung dùng cho mùa khô hn ;

- mt chng mc nào đó, chúng ta ch đng kim soát và c chp nhn phn nào tn tht do biến đi khí hu nhưng phi biết nói không nhng công trình tn kém và mang tính t hủy hoi như hin nay.

Tiến sĩ Lê Anh Tuấn t Đại học Cần Thơ đã nói rt rõ v "Gii pháp phi công trình" trong s dng tài nguyên đồng bằng sông Cửu Long vi nhn mnh là cn din dch khéo léo linh hot : đó là nhng phương cách "mm" nh ưu đim chi phí r, d thc hin, thiên v bo v, ci thin môi trường, thun thiên, bảo tn tính đa dng sinh hc, mc du phi tn nhiu thi gian mi thy hiu qu ca nó.

Tìm ra các sinh kế tương thích vi h sinh thái và điu kin t nhiên : ví d mùa mưa trng lúa, mùa nng nuôi tôm, nuôi cá nước mn, nước l, t chc du lch sinh thái - tìm hiểu văn hỏa bn đa, phát trin khai thác, chế biến các li thế cây, con tng vùng min (như trng sen, chế biến sen, dt la t si sen, ... hoc mt s loi cây ưu thế), phát trin năng lượng tái to...

Ưu tiên "phi công trình" không có nghĩa là bài bác "công trình" mà cần có s phi hp hài hòa, ch phát trin công trình khi nào tht s cn thiết, nên nghĩ làm các công trình nh trước khi có nhng cân nhc công trình ln hơn.

Tiến sĩ Lê Anh Tuấn thuc Đại học Cn Thơ đã chn khu vc lúa-sen-cá-du lch sinh thái ở Đng Tháp như mt đin hình v gii pháp "phi công trình", vi minh hỏa rt d hiu vi người nông dân : 

cai15

Vẫn những dự án sai lầm từ hệ thống

n 40 năm sau 1975, như mt chui sai lm t h thng, nhà nước cộng sản Việt Nam đã thiết lp vi vã nhiu d án trng đim rt tn kém vi tham vng nhm "ci to" đồng bằng sông Cửu Long, đa phn là can thip thô bo gây tác hi trên h sinh thái mong manh ca c mt vùng Châu th. Do tính cục b, thiếu sót trong Đánh giá Tác đng Môi trường Chiến lược (SEA - Strategic Environment Assessment) ca toàn đồng bằng sông Cửu Long, ch vi nhng "nghiên cu mnh danh là khỏa hc" nhưng theo phong cách : làm nhanh ăn nhanh ; ch yếu b chi phi bi các nhóm lợi ích các chủ đu tư, ri đem chính mng sng và kế sinh nhai người dân ra đánh bc, bt chp ý kiến ca h, đng thi trn áp các phn bin và gt b mi khuyến cáo ca các chuyên gia kinh nghim có thm quyn. 

Nh
ưng vn không thiếu nhng nhà hot đng môi sinh độc lp can đm và bn b ct lên tiếng nói ca lương tri. H hướng ti mc tiêu ti hu là bo v c mt vùng Châu th vi 18 triu cư dân, nhm gim thiu nhng tác hi lâu dài trên ngun tài nguyên ca đt nước và ca các thế h tương lai. 

Vi Dự án sông Cái Lớn - Cái Bé được mnh danh là "công trình thế k", các chuyên gia đc lp đã lên tiếng cn l ri, nói chung là tình hình khá bi quan : do cái xung lc (momentum) ca D án sông Cái Lớn - Cái Bé quá ln, nhóm li ích và gii ch đu tư thì quá mnh rt khó mà dng li được. Nhưng cũng chính đây mi là bước th thách gia "nói và làm" ca Chính ph Kiến to Nguyn Xuân Phúc. Và nếu như D án sông Cái Lớn - Cái Bé vn c tiến hành, thì Ngh quyết 120/NQ/CP ca Chính ph v phát trin bn vng đồng bằng sông Cửu Long thích ng vi biến đi khí hu do Thủ tướng Nguyn Xuân Phúc ban hành ngày 17/11/2017 hoàn toàn rơi vào thế "tht th chiến lược" – nói theo ngôn t rt tượng hình ca nhà nghiên cu môi trường đc lp Nguyn Hu Thin.

California 30/09/2018

Ngô Thế Vinh

Nguồn : VOA, 03/10/2018

Tham khảo :

(1) D án H thng Thủy li Cái Ln – Cái Bé Giai đoạn 1. Đa đim xây dng tnh Kiên Giang. Báo cáo đánh giá tác đng môi trường. B Nông Nghip và Phát trin Nông thôn (Bn báo cáo chưa hoàn thin, chưa được thm đnh phê duyt).

(2) Đồng bằng sông Cửu Long và Nhng bước phát trin t hủy hoi 1975-2018, Ngô Thế Vinh, Vit Ecology Foundation 04/2018 (http://vietecology.org/Article/Article/299)

(3) Dự án thy li Cái Ln - Cái Bé Kiên Giang : Đng làm mt đi li thế tài nguyên, Người Lao Động, Đ04/06/18 (https://baomoi.com/du-an-thuy-loi-cai-lon-cai-be-o-kien-giang-dung-lam-mat-di-loi-the-tai-nguyen/c/26277343.epi)

(4) Lại cãi nhau vi D án Thủy li Cái Ln - Cái Bé. Trung Chánh, Thi báo Kinh tế Sài Gòn Online, 07/09/2018 (https://www.thesaigontimes.vn/278260/lai-cai-nhau-voi-dai-du-an-thuy-loi-cai-lon--cai-be.html)


(5) Xin đừ
ng bóp c Đt và Nước, Lê Anh Tun, Đi hc Cn Thơ, SaigonTimes 14/09/2018 (https://www.thesaigontimes.vn/278468/xin-dung-bop-co-dat-va-nuoc-.html)


(6) Đánh giá các H
thng ngăn mn vùng ven biên Châu th Cu Long & D án Thủy Li sông Cái Ln – Cái Bé (Bản tho ngày 06/9/2018) Nhóm nghiên cu : Lê Anh Tun, Nguyn Hu Thin, Dương Văn Ni, Nguyn Hng Tín, Đng Kiu Nhân (http://vietecology.org/Article/Article/314)

(7) Dự án Cái Ln-Cái Bé : Lý do Không th Phê duyt. giáo sư Nguyn Ngc Trân, Đt Vit Din đàn Trí thức 12/09/2018  (http://baodatviet.vn/dien-dan-tri-thuc/du-an-cai-lon-cai-be-ly-do-khong-the-phe-duyet-3365429/)

(8) Chuyên gia : Không cần thiết phi xây dng d án thy li Cái Ln - Cái Bé, Thi báo Kinh tế Saigon Online, Trung Chánh 28/05/2018 (https://www.thesaigontimes.vn/273170/chuyen-gia-khong-can-thiet-phai-xay-dung-du-an-thuy-loi-cai-lon--cai-be-.html)


(9) Dự
án thy li Cái Ln - Cái Bé : Quá nhiu lo ngi, Nguyn Hu Thin, Báo Đt Mi (http://baodatviet.vn/dien-dan-tri-thuc/du-an-thuy-loi-cai-lon--cai-be-qua-nhieu-lo-ngai-3365385/)

Published in Văn hóa