Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Văn hóa

15/01/2020

Võ Đình, một họa sĩ yêu viết

Phan Thanh Tâm

Nghệ sĩ không phi ch là người sáng tạo nên tác phm. Ngh sĩ còn là k sáng to nên bn thân mình. Không ngng

vodinh1

Họa sĩ Võ Đình.

Họa sĩ Võ Đình khẳng định nhựy trong cuốn Mây Chó. V cui đi ông viết nhiu hơn v. Sau 10 năm sng Pháp, sang M năm 1960 qua nhiu tiu bang, nơi đâu ông cũng thích ngụ vùng thôn dã. Mt s bài ca ông, gm 10 truyn ngn và tùy bút hay tiu lun được in trong hai cun X Sm sét (1987) và Sao Có Tiếng Sóng (1991), do Văn Nghệ xuất bản, gói ghém tình t ca c ha sĩ mun gi đến đc gi khi ông đ cp ti Huế, ti song thân, ti m thut, ti Võ Phiến và ti cái mùi ca dân tc : mm ruc. Võ Đình (1933- 2009) sinh trưởng "c đô Huế thanh lch", hc trường Quc hc, "b bt buc đi Pháp" năm 1950 ; theo hc văn Sorbonne, ha Academie de la Grande Chaumière và trường M Thut Paris.

vodinh3

Trong Lời Tác Gi ca cun th hai, Võ Đình cho biết, nhng điu nói ra không được ; viết ra không được thì ông v. Ngược li, có nhng điu ông v không được, nhưng cn nói ra thì ông viết. Không v ra được, ông "kh s như bị đui mù" ; không nói ra, viết ra được ông "đn đau như b câm điếc". Bài đu tiên Sáng Tác và T Do trong cun này, đ cp ti bui hi tho v "Người Vit và Vit hc" ti Đi Hc George Mason Virginia tháng 12 năm 1981, Võ Đình xác quyết rng, đi với văn nghệ sĩ t do là t do sáng tác, t do tìm tòi, t do làm cách mng văn ngh ; khai phá nhng con đường mi nhưng không quên thân phn ly hương. Còn sáng tác cho ai là sáng tác cho mt nước Vit Nam. Đó là "mt thc ti vĩ đi và vĩnh cu hơn bt c mt chính th nào hết".

vodinh2

Qua cuốn Mây Chó do Tổ hợp Xut bn Miền Đông Hoa Kỳ in năm 2004, gm 10 truyn ngn và 10 chuyn, cho thy ông là mt ngh sĩ dn thân.Võ Đình : "Cam kết rng sut đi tn ty vi ngh thut. Mt cam kết ty xương. Mt commitment. For life".Ông tự hi "ngh sĩ là cái quái gì ? Vn vào Pablo Picasso ông tr li : mt thng ng ngn ; ch có được mi đôi mt nếu hn là ha sĩ, mi đôi tai nếu hn là nhc sĩ, hay cây đàn trong tim nếu hn là thi sĩ, hay hn ch có nhng bp tay cc khe nếu hn là mt võ sĩ quyn Anh. Không phi đâu, hn cũng là mt sinh vt chính tr, luôn luôn nhy cm vi tt c nhng gì xy ra trên trái đt này […] tt c nhng gì đó, không cách này thì cách khác, đu có kh năng un nn nhào nn tinh thn và tâm hn hn…" Ngoài ra, trong cuốn Rừng Mắm Văn Nghệ, Võ Đình còn cho rằng, từ cõi hỗn mang, Trời Đất đã cấy vào người nghệ sị̃t cái "mầm" nghệ thuật ; sau một thời gian cưu mang họ đẻ ra một tác phẩm.

vodinh4

Võ Đình nhận đnh chuyn làm văn nghệ Vit Nam hi ngoi là như mt công trình đi ti và biết quay lui. Quay lui đ "ngâm mình trong con sông tuổi nh". Ông nói, tuổi nh đâu ch phi là quá kh. Nó chính là mt thc ti miên vin. Thc ti đó là Vit tính. Nó là mt cái gì không hình mà có màu sắc ; không dáng mà có âm thanh ; không th mà có đường nét. Ông nhn mnh, mt tác phm ca mt ngh sĩ Vit Nam phi có Vit tính ; có Vit tính mi mong được mnh danh là hoàn vũ ; mi vượt biên gii không - thi gian. Ông trưng dn Paul Valery, văn hào Pháp, đã từng cho rng không có gì Pháp hơn là Racine, Anh hơn là Shakespeare, Đc hơn là Goethe, Ý hơn là Dante, Tây Ban Nha hơn là Cervantes, mà cũng không có gì có tính cách hoàn vũ hơn cho bng Racine, Shakespeare, Goethe, Dante, Cervantes…

Miếng ăn là miếng ti tàn ?

Đáp một câu hi ca báo Làng Văn năm 1988, Võ Đình cho hay ông đng ý vi nhà thơ Đ Quý Toàn khi cho rng "văn chương hi ngoi là văn chương chính thng". Ông gii thích, đã là chính thng t có trách nhim. Đó là mt cc nợ. Kiểu như anh con trai tha t, lo phn hương ha. Chng nhng ch có văn chương mà cho c nn văn ngh. Đây là phn vic ca tt c mi người. Võ Đình, mt họa sĩ đã có tranh trưng bày trong 42 cuc trin lãm cá nhân và nhiu cuc trin lãm tp th nhiu nước còn nói rng, vic đem họa phm li cho người thưởng ngon khó hơn gp bi vic đem văn, thơ, nhc phm li cho người yêu văn chương, yêu âm nhc ; vì dù cuc trin lãm ha phm được t chc công phu đến my cũng có ít người chiếu c. Tuy nghề tay phải của ông là hội họa, người ta biết Võ Đình phần lớn qua các bài tùy bút, tiểu luận v đi người và người đi.

vodinh01

Nghệ sĩ Võ Đình tng th l, "làm văn ngh rt ‘kh’ vì ch mun làm cho hay hơn, đp hơn. Đi tn cùng ý nim v phm". Ông nói, "làm văn nghệ cũng như đi tu. Vì miếng cơm manh áo mà đi làm bt c ngh gì là thua cuc ri, là vt đi. T ngày dn thân vào con đường văn ngh, tôi quyết chí ch làm văn ngh". Pháp, M hơn na đi người nên ông rt lch lãm kiu Tây phương. Tuổi vào đời văn nghệ của ông là những năm cui thập niên 50 ở Paris và đầu thập niên 60 ở New York. Ông b nh hường ca cao trào sng theo li làm văn ngh thi đó. Thn tượng ca ông là các nhà thơ Rimbaud, Artaud và các họa sĩ Modigliani, de Stael và Van Gogh... Huế và Paris là hai thành phố Võ Đình thường hay nhắc đến. Paris nơi ông đã trưởng thành, đã sống phóng đãng, đã ghi dấu một thời tuổi trẻ. Còn Huế đối với ông là Việt Nam. Việt Nam là Huế.

Về nước dp Tết 1974 sau 24 năm lìa xa, Võ Đình thú nhận, ông mi khám phá ra rng ông yêu quê hương Vit Nam không phi vì quê hương Vit Nam đp tuyt vi, vì nhng khuôn mt anh hùng, vì nhng chiến công hin hách, vì nhng văn tài li lc hay vì nhng trí thc siêu quần ; mà ông yêu Vit Nam ch "quê hương tôi xơ xác, nhc nhn" và "dân tc tôi nghèo nàn, cơ cc". Ghi khc vào tâm can ông là hình nh anh phu đp xích lô gia trưa nng như thiêu Sài Gòn ; ch đàn bà áo trng cánh phong phanh vt bèo trong cái lnh như ct dưới mt con hào ngoài ca Hin Nhơn ; mt bãi phân trâu mi tinh, vài con rui xanh rp rình bay quanh ca An Hòa ngoài Huế. Chính m hôi nước mt ca con người Vit Nam đã quyn thành cái mùi không gian và thi gian x Vit. Khi máy bay ri xa v lại M, ông thy nh và thèm miếng cà hp dm nước mm ti trưa 29 tháng Chp nhà Doãn Quc S ; cng rau dn chm nước ruc kho tôm t ca cô Tâm Huế.

Ai bảo miếng ăn là miếng ti tàn ? Không, miếng ăn quí lm ch. Nó làm cho mình nh lại mt thi. Lòng ái quốc là gì, nếu không phi là lòng yêu nhng món ngon mà mình được ăn hi nh ? Câu hi ca nhà văn Trung Hoa Lâm Ng Đường đã được c ngh sĩ Võ Đình gián tiếp tr li qua my tiu lun khi nói v quê hương trong các bài Mt Món Tết Tht Mn Mà. Menu ăn thời nh do chính m hay ch ông nu : các th cá kho khô, kho nước, các th xào nhiu rau ít tht, canh rau mung, canh tn ô, dưa ci mui trường, dưa giá, mui s, và ruc kho m nhng ngy đông rét mướt. Nhà văn/ha sĩ viết : "Nhng món ăn xoàng xĩnh nghèo nàn xứ Huế đã thm sâu, thm bn nht vào tâm hn chúng tôi". Nhng ngày Paris, thi sinh viên ông ch mong sao kiếm ra được mt mung mm ruc thật mặn, thật hôi thôi. Ông được "bn bè mến m hết lòng" là người chế biến ra được món đc sn Huế bún bò giò heo mt nơi không có giò heo, không s, không ruc.

Huế đc st

Ông kể lại năm 1961, ông suýt ngã ngửa bất tỉnh vì mùi ruốc Hong Kong Lee kum kee. Tết 1974 khi về Huế Võ Đình có cảm tưởng đã đi ngược chiều thời gian, "tôi sống trong hiện tại lẫn quá khứ cùng một lúc". Ông nghe thấy giọng nói quê hương vẫn còn đó. Huế của cố nghệ sĩ không phi là sông Hương, núi Ngự, đền đài lăng tẩm ; Huế của Võ Đình là ca thành cổ kính, rêu phong loang lổ ; là vũng nước mưa vẩn bùn ở cửa thành Thượng Tứ ; là những khu vắng vẻ trong thành ni đường sá tối om ; là cái miếu nhỏ với ánh đèn thờ leo lét chiếu xuống mặt nước đen ngòm của hồ Mưng ; Huế còn là mùi hương trầm ngào ngạt bay từ vườn nhà này sang vườn nhà khác trong đêm ba mươi Tết với cây chanh, gốc mai trước sân, bụi chuối, cây mít, cây vải sau vườn.

Tự nhn là đa con x Huế, nên cố ngh sĩ rt mn mà vi chn thn kinh. Ging nói Huế rc ; đôi khi rất m. Võ Đình là mt người đàn ông Huế đặc sệt. Ông khéo tay ; rành rõi trong công vic nhà : xc vác, ba ci, sa xe, làm vườn, nu ăn, trng cây. Thn trng trong vic giao du. Đêm khuya ông ngâm thơ theo li Huế rt thm ; k chuyn tiếu lâm thì khỏi chê. Một tay nhu có hng. Văn thơ Vit ông đc nhiu, theo dõi khá k. Võ Đình thuc nòi tình, có ba v và liên h vi mt người mà mt thi ai D.C cũng biết. Ông viết v người đó vi hai ch B.M trong bài Cui Năm Nh Khái Hưng. Hai v đu chị trước đi tu, sau cưới cô em ; thuc dòng dõi Anh Cát Li chính thng. Có hai gái vi hai người. V th ba là Trn Th Lai Hng. Lê th Hu cho biết đó là người tình cũ. Hi 12,13 tui h đã tì to vi nhau.

Họa sĩ/nhà văn h Võ và Trn Th Lai Hng dn v Florida phía Đông Nam Hoa Kỳ khong đu thp niên 90. Đây là mt min bin có nhiu tùng, bách và các loài da, kè, tht nt. Ông vùng này cho đến khi qua đi. Trước đó, Võ Đình ng ti mt góc núi miền Tây Bc bang Maryland trong một ngôi nhà c hai trăm năm ở trên cùng mt ngn đi cao ta lưng vào chân núi South Mountain.Võ Đình mô t núi giống nhựt con cá sấu đen tuyền lổm ngổm bò xuống nước. Đu thp niên 80, ông ch tôi ti li nhà ông hai ngày. Nhà ca, vườn tược y ht như một vùng quê ở min trung xứ Việt. Nh viếng nơi trú ca Võ Đình, tôi đã hc lóm ông cách kho cá hp ăn vi dưa chua và ních đã đi món rau dn đ luc chm nước ruc tôm kho đánh. Ngh bếp núc của tôi có thêm hai món.

Một ngày lý tưởng ca ngh sĩ Võ Đình là, sáng ti hai ln, hương thơm mt nén bay nghi ngút, chuông đng ba tiếng gióng thênh thang… Và tưới vườn rau Kinh gii Nht Hnh, tía tô Võ Phiến, bc hà H Bưu, s D Khê, húng quế Vin Ph. Khuya ti luyn yoga. Thông thạo Anh, Pháp ; được ông ngoi dy cho ch nho hi 12 tui. C ngh sĩ cho biết "tôi hoàn toàn sinh sng nh cây c ca tôi, nghĩa là mt cách rt khiêm tn". Thnh thong ông được cơ quan National Endowment for the Art (NEA) tài tr cho mt s nh hc bng (fellowship) đ t túc "làm văn ngh" : viết lách, dch thut, văn thơ, kch, nhc, hi ho, nhiếp nh. Tuy xa Vit Nam t lâu, văn Vit ca Võ Đình rt nhun nhuyn, trong sáng. Ta Sao Có Tiếng Sóng ông ly t hai câu thơ ca Thâm Tâm : Đưa người ta không đưa qua sông, Sao có tiếng sóng trong lòng.

Võ Phiến : văn tài thượng hng

Ngoài chuyện sáng tác v và viết, Võ Đình còn có cái thú dch thut. Hi Pháp ông đã dch cun Bướm Trng và Đôi Bn ca nhóm T Lc Văn Đoàn sang tiếng Pháp. Sau 1975 vì không thấy thư vin nào có được mt tuyn tp Vit Nam, dù Huỳnh Sanh Thông và Nguyn Ngc Bích đã ra công thc hin mt s ; nên ông mi khi công dch văn thơ Vit Nam và thơ ca các thin sư Vit Nam ; t Hán ra Vit, ri t Vit sang Anh. Dch gi h Võ nói, đây là một vic làm cp bách vi ni xót xa. Đ bo tn gia tài văn hc min Nam (1954 – 1975) ông đã dch ra Anh văn cun Văn hc Min Nam Tng Quan ca Võ Phiến (Literature of South Vietnam, 1954-1975, Vietnamese Language and Culture Publications, Melbourne, Australia, 1992). TheoVõ Phiến, nn văn hc thi này đã nói lên "cái tâm trng ca mt Min Nam đy tin tưởng lý tưỏng t do ca mình".

Võ Phiến là mt tác gi mà ngh sĩ Võ Đình rt khâm phục : "văn tài thượng hạng". Ông tôn nhà văn x Bình Định là mt bc thy, mt người cm bút đàn anh. Theo ông, Võ Phiến là "nhà văn có sc quyến rũ mãnh lit nht trong các nhà văn viết quc ng t xưa cho ti bây gi". Đã có nhiu người nói v Võ Phiến, duy có Võ Đình là người viết v Võ Phiến làm tôi – tác giả ký sự này - chu nht. Trong bài Cái Nét Bt Thường Trong Truyn Võ Phiến, Võ Đình còn nhn đnh "nh có Võ Phiến mà chúng ta được ghé mt nhìn thy trn vn hơn, rõ ràng hơn, cái đa thế him tr cùng nhng ngõ ngách chi li ca cái mà chúng ta có thói quen thường gi là tâm hn Vit Nam". Võ Phiến "đã nm bt được mt chân lý : cái mi l cái mi l không thu hút bng cái mi l cái quen thuc" ; vì "cái mi l cái quen thuc mi chính th là cái bt thường". Tác gi cun Văn hc Min Nam có con mắt thy được cái bt thường hiếm có ai thy được.

Các bài tiểu lun ca c ngh sĩ đu nhc ti nhà văn bc thy này. Võ Đình t thú, khi đc văn Võ Phiến, ông "xúc đng mênh mang". Nó khuy đng nơi ông mt tình t quê hương. Võ Đình nghe được tiếng sóng trong văn chương Võ Phiến. Nó không có âm thanh. Nó trong tim thc, trong tâm tưởng. Ông trích câu văn ca Võ Phiến khi mô t tiếng sóng này "Tiếng sóng v rt xa, rt xa, mi lúc càng ì m, câm hãm càng xa, xa đến ni thành ra mơ h". Võ Đình xác nhận, "Tôi đc ông, hơn hết, vì ông là người đào tht sâu và biết tht k v ý nghĩa ca s mt mát". Điu này to ra mt ni bun vô tn. Mt ni bun bt k thi gian, không gian. Nhưng cũng chính ni bun phát sinh đó đã khiến cho người đc sung sướng mi khi đc văn Võ Phiến. C ha sĩ viết, đc Võ Phiến t nhiên người đc đc chm li, dò tng câu tng ch. Võ Phiến đích thc là mt ngh sĩ Vit Nam.

Võ Phiến và Võ Đình chng có bà con chi. Võ Đình tên tht là Võ Đình Mai. Võ Phiến tên tht là Đoàn Thế Nhơn (1925 – 2015). C ha sĩ đã "git mình thích thú" khi tình c đc văn ca bc đàn anh ln đu tiên năm 1967 : truyn Chim và Rn. Ông thy tác gi Chim và Rn là mt con người đc thù VitNam. Năm 1974 ln đu tiên v Vit Nam, ông được nhà văn Dõan Qyốc S dn đi thăm Võ Phiến. Ông nhn xét Võ Phiến là nhà văn nói v s mt mát. Trái li, Doãn Quc S là mt người có lòng tin bao la và sâu sc s tn ti. Võ Đình viết, "mt còn, còn mt, hai nhà văn ca chúng ta đã ly cái vô thường và vĩnh cửu của cuc nhân sinh đ tng cho chúng ta nhng bài hc v tình yêu ; tình yêu cho quê hương dân tc, tình yêu cho tông tc gia đình ; tình yêu bng hu, trai gái. Và tình yêu cho con người, cho c nhng con người không ‘đáng’ được yêu".

Mẹ là quê hương Vit Nam

Hầu hết bìa sau các tuyển tập của Võ Đình đu có in tiểu sử và hình ông với cái áo nhật bình. Áo do chính tay mẹ ông may cho cha ông và cha ông cho ông mặc. May tay thật kỹ. Cố nghệ sĩ cho biết, "Mỗi năm tôi đem bộ nhật bình ra ngắm nghía vuốt ve hai lần. Tết và Vu Lan. Ngắm nghía vuốt ve thôi không dám mặc". Vuốt ve để "nhớ lại bàn tay của mẹ tôi. Bà cụ có hai bàn tay thật đẹp. Da tay bà trong như tờ giấy mỏng, thấy cả những đường gân xanh, những mạch máu đ li ti". Mẹ ông trong một thư hồi âm từ Huế thời ông còn ở Pháp đã viết "Thôi chừ chi con đã lớn rồi, con cứ đi theo ý thích của con là cha mẹ vui lòng. Làm mẹ bác sĩ, kỹ sư mô có dễ phải không con, rứa mà làm mẹ nghệ sĩ còn khó hơn đó con ơi !". Vi s đng ý ca song thân, Vỗ Đình "ly cây bút, cây c, mnh vi, ng màu, làm bn chung thân".

Trước 1975 ông hay nói tiếng Việt một mình để cho cái lưỡi còn khả năng phát âm đúng cách. Kiểu nhựp thể dục cho cái lưỡi. Biến cố đổi đời cũng là biến cố nghệ thuật cho bản thân ông. Nhờ Võ Phiến với tờ Văn Học Nghệ Thuật, Võ Đình viết tiếng Việt nhiều hơn. Vì sao ? Trong cuốn Rừng Mắm Văn Nghệ ông cho biết, ông yêu tiếng mẹ đẻ – vì mẹ là quê hương Việt Nam - dù rằng ông cũng yêu tiếng Pháp, tiếng Anh lắm lắm và có thể làm ra tiền. Viết tiếng Việt ông cảm nhận sự sống tuôn chảy từ cân não. Viết là sống ; là để gìn giữ cái tròn, cái đầy của thâm tâm. Những bài tản mạn về chuyện đời, chuyện người, chuyện viết, chuyện nghệ thuật cho thấy cố nghệ sĩ là một nhà văn điêu luyn trong việc xử dụng chữ nghĩa và đọc rộng biết nhiều về văn học nghệ thuật Đông Tây.

Nhà-văn- họa- sĩ Võ Đình th 76 tui, qua đi ti nhà West Palm Beach, ngày 31 tháng 5, 2009 vì bnh Progress supranuclear Palsy suy thoái não, mt bnh rt hiếm, t l 1/100,000. Theo cố họa sĩ, hi ha là mt ngôn ngữ của thâm tâm ; một phương cách biu hin ca con người trước thc ti. Và thc ti thì luôn luôn chuyn đng, luôn luôn biến hóa, thc ti là thường trong cõi vô thường. Một câu trong cuốn Đp của Khái Hưng (1876-1947) - b Cng sn bt mt tích sau Tết Ðinh Hợi (22/1/1947) - đã ảnh hưởng không ít đời Võ Đình từ thuở niên thiếu : "Một bức tranh không khác gì một bài thơ hay một thiên tiểu thuyết" ; và câu :"Người họa sĩ suy tưởng với cây cọ trong tay" của Paul Cézanne (1839-1906), ông thánh tổ của nền hội họa hiện đại.

Công trình văn học của Nghệ sĩ Võ Đình được ghi nhn trong : Nhân Vt Vit Nam (1974), Thơ văn Vit Nam Hi ngoi (1985), Hai mươi năm Văn hc Ngh thut Vit Nam Hi Ngoi (1975-1995) . Who’s Who in American Art, Contemporary Authors, Printworld, Christopher Award, Literature Program Fellowship of the National Endowment of the Arts (Washington). Tác phẩm của ông được ấn hành bởi nhà Văn Nghệ và Tổ Hợp Xut Bn Miền Đông Hoa Kỳ.

California, Dec 2019

Phan Thanh Tâm

Nguồn : VOA, 15/01/2020

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Phan Thanh Tâm
Read 232 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)