Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Văn hóa

10/09/2020

Phải hiểu và sử dụng Facebook như thế nào ?

Phạm Phú Khải

1. Facebook, t do ngôn lun hay tùy tin cm đoán ?

Phạm Phú Khải, VOA, 09/09/2020

Facebook, mt loi truyn thông xã hi và là mt phương tin lý tưởng đ th hin t do ý kiến và t do bày t, đang gp mt th thách to ln hin nay.

face1

Mark Zuckerberg, CEO ca Facebook, điu trn t xa trước y ban Tư pháp Quốc hội Hoa K, 29 tháng By, 2020.

Thot đu, mc đích ca Facebook là đ to ra mt không gian chung đ sinh viên Harvardni kết nhau, như mt phương tin đ sinh viên tìm đến h tr nhau trong cng đng cùng s thích hoc quan tâm [1]. 16 năm sau, Facebook tr giá hơn 600 t đô la M, có hơn 2,5 t người năng đng dùng hàng tháng, và người ch nhân sáng lp nó, Mark Zuckerberg, là mt trong nhng doanh nhân giàu có nht thế gii.

Ngày hôm nay, các nhóm xã hi kín hay m, hay ch cho thành viên, còn gi là các cng đng có ý nghĩa (meaningful communities), trên Facebook là vô s k. Zuckerberg cho biết, vào tháng Tư năm 2019, Facebook đã có 400 triu người đang là thành viên ca cng đng ý nghĩa, và hơn 100 triu là thành viên ca cng đng rt có ý nghĩa [2].

Các cng đng (rt) ý nghĩa này tr thành mt phn hot đng bình thường ca Facebook cho đến khi nó b cm đoán và thách thc trong nhng ngày qua.

Royalist Marketplace, mt cng đng trên Facebook được giáo sư người Thái tênPavin Chachavalpongpun thành lp vào tháng Tư năm nay, có hơn 1 triu thành viên. Royalist Marketplace, tm dch là Thương trường Bo hoàng, là nơi mà các nhà hot đng người Thái tho lun vi nhau v đ tài quân ch. Trong hơn mt tháng qua, k t ngày 18 tháng By, gii tr Thái Lan đã t chc nhiu cuc biu tình hu như mi ngày trên toàn nước. Cao đim là vào Ch Nht 16 tháng Tám thu hút hơn10 ngàn người tham gia [3]. Người biu tình đưa ra ba yêu cu : mt, mt hiến pháp mi ; hai, mt chính quyn mi, bao gm chính quyn hin ti t chc, tái bu c da trên hiến pháp mi đ thành lp mt quc hi và chính quyn mi ; ba, chm dt sách nhiu nhng người đi lp, bt đng chính kiến.

Có ba điu đáng nói đây.

Mt, t trước đến nay, người Thái tránh đng chm đến nhà vua và hoàng tc, nhưng đu tháng Tám, các cuc biu tình đã yêu cu ci t nn quân ch ca Thái. Mc ducuc cách mng năm 1932 lt đ quân quyn thành công, Thái Lan không b hn vai trò ca vua Thái, mà ch thay nn quân ch tuyt đi thành quân ch lp hiến (constitutional monarchy) [4]. K t đó đến nay, Thái đã có 19 ln thay đi hiến pháp, và 12 ln đo chánh bi quân đi [5]. Tuy trải qua tt c các cuc đo chánh liên miên này, quyn lc ca vua Thái phn ln, vn gn như bt kh xâm phm. Khi quân đi Thái thc hin cuc đo chánh năm 2014, tướng Prayut Chan-o-cha, thuc phái bo hoàng, mun được s ng h ca vua Thái đ được lòng dân chúng. Khi vua cha, Bhumibol Adulyadej, mt tháng 10 năm 2016, hoàng t Maha Vajiralongkorn lên ngôi, nhưng không được lòng dân chúng lm. Trong b lut hình s hin nay, điu 112 ghi rng : "nói xu, xúc phm hoc đe da nhà vua, hoàng hu, người tha kế hoc nhiếp chính" s b pht tù t ba năm đến 15 năm [6]. Nhng điu lut này có t ên gi chung là lese-majesty laws, nghĩa là lut ph báng người cai tr ti Thái Lan, là mt trong nhng lut kht khe nht còn li trên thế gii này. Biu tình đu tháng 8 là ln đu tiên người Thái công khai đt li vai trò ca quân ch trong nn quân ch lp hiến.

Hai, nhng nhà hot đng dân ch Thái, đc bit là phong trào gii tr, nhn thy rng t do ngôn lun và t do bày t ghi rõ trong hiến pháp là tht s vô nghĩa nếu h không được bày t các ý kiến liên quan đến vn mnh quc gia. Điu đó có nghĩa đng đến các thế lc cao nht. Vua Thái không ch là biu tượng mà còn nhúng tay quá nhiu vào chính tr, bao bin cho phía quân đi thay vì đng v phía người dân. Nhà vua hin nay trc tiếpđiu hành hai lc lượng quân đi quan yếu, không khác gì mt Tng Tư Lnh, và qun lý s tài sn kếch sù [7]. Nhưng vua Thái vn đng ngoài hiến pháp và pháp lut. Trong sut thi k Covid-19, t tháng Ba đến nay, vua Thái phn ln vn ngoài Thái Lan, ch yếu sng Đc. Thế h Thái ln lên vi truyn thng bo hoàng nên ít nhiu vn còn th phượng vai trò vương quyn. Nhưng người tr Thái Lan thì khác. H không chp nhn mt chế đ quân ch lp hiến vi quyn lc nhà vua không b gii hn hay kim soát. V à h không chp nhn mt nn dân ch na vi khi mà quyn t do ý kiến và bày t li b khng chế nếu b xem là xúc phm đến nhà vua. Ngay c khi lut lese-majeste này b hy b trong lut hình s đi na, chế đ hin nay vn cònnhiu bin pháp đ trn áp và b tù người dân nếu h mun [8].

Ba, t điu mt và hai, các nhà hot đng Thái nhn thy rng con đường duy nht đ thoát khi vòng lun qun ca đo chánh và chuyên chế, bi quân đi Thái hay s bo h ca vua Thái trong 88 năm qua, là mt hiến pháp mà trong đó tt c mi người phi b ràng buc bi pháp lut. Pavin, hin đang nghiên cu và dy hc v chính tr và quan h quc tế ti Nht, cũng là người đang b chính quyn Thái kết án và yêu cu Nht dn đ v nước, đã quyết đnh m din đàn Royalist Marketplace này đ gii tr hot đng ti Thái cùng tham giatho lun thng thn vi nhau v vai trò ca quân ch Thái [9]. Hơn mt triu người tham gia din đàn này, cho thy s nhit thành ca gii tr Thái cho tiến trình dân ch hóa. Nhưng vì lo âu nh hưởng ca cng đng này, chính quyn Thái đã yêu cu Facebook đóng ca nó, qua trát tòa Thái vào tháng Sáu.

Đu tháng Tám, sau cuc biu tình ca gii tr Thái mà ln đu tiên xúc phm đến hoàng gia Thái vào ngày 3 tháng Tám, chính ph Thái hăm da sthách thc pháp lý vi Facebook nếu không gii hn các hot đng phi pháp đng đến hoàng gia Thái [10]. Ngày 10 tháng Tám, chính ph Thái cho Facebook 15 ngày đ thi hành lnh tòa, nếu không s b pht [11]. Facebook ra thông cáo rng "Nhng yêu cu như thế này là t hi, trái vi lut nhân quyn quc tế và có tác đng sâu sc đến kh năng bày t ca mi người". Facebook cho biết d trù s thách thc tính pháp lý ca chính quyn Thái v điu này. Nó có xy ra hay không thì chưa rõ, nhưng vào ngày 24 tháng Tám, dưới áp lc gia tăng ca chính ph Thái, Facebook đã quyết đnh gii hn nhng người sng bên trong Thái Lan vào cng đng Royalist Marketplace này. Lin sau đó, Pavin đã quyết đnh m mt trang khác cùng ngày, vi tên "Royalist Marketplace – Talad Luang" ; Talad Luang, tiếng Thái, có nghĩa ch hoàng gia hoc công chúng. 5 tiếng sau, có 375.000 người đăng ký tham d. Ngày hôm sau đã có hơn n a triu người.

Làm sao có th ngăn chn được ý chí mnh m ca nhng người tr mong mun thay đi như thế này !

Facebook mun chng t mình là t chc bo v t do ngôn lun lớn nht ti Hoa K, trong khi đi vi các th chế chuyên quyn ngoài nước, Facebook li t ra kính nhường, khép nép [12]. Đ tr thành sân chơi chung (platform) trên bình din toàn cu, Facebook phi có mt chính sách và ch trương kiên đnh, nht quán. Facebook không th đ cao t do ngôn lun và t do bày t ti mt nơi trong khi nhường nhn hay cm cn ti nơi khác. "Mt sân chơi hai lut l" không phi là gii pháp bn vng cho Facebook. T do ngôn lun không th có tiêu chun đôi.

Gii pháp ca Facebook ra sao thì chưa rõ, nhưng mi con mt đang xoáy vào hành đng ca Facebook trong thi gian ti. Facebook đã tng nhượng b chính quyn ti Vit Nam đ gia tăng kim duyt các bài v chng đi chế đ, hay ngăn chn ni dung chng li chính quyn ti Singapore khi h s dng lut v tin gi. Nhưng có l trường hp Thái Lan là mt trong các th thách ln nht mà Facebook đang phi đi din.

Phạm Phú Khải

(09/09/2020)

Tài liu tham kho :

1. Christopher McFadden, "A Brief History of Facebook, Its Major Milestones ", Interesting Engineering, 7 July 2020.

2. Salvador Rodriguez, "Mark Zuckerberg shifted Facebook’s focus to groups after the 2016 election, and it’s changed how people use the site ", CNBC, 16 February 2020.

3. East Asia Pacific, "Thousands Call for Radical Changes to Thailand Government ", VOA News, 16 August 2020.

4. James Buchanan, "Thailand’s Crisis and the 1932 Revolution ", The Diplomat, 16 July 2014.

5. Jonathan Head, "Thailand's constitution : New era, new uncertainties ", BBC News, 7 April 2017.

6. "Lese-majeste explained : How Thailand forbids insult of its royalty", BBC News, 6 October 2017 ; Atiya Achakulwisut, "Thailand needs to talk about lese majeste law ", Bangkok Post, 23 June 2020.

7. Panu Wongcha-um, "Thailand's king takes personal control of two key army units ", Reuters, 2 October 2019.

8. David Hutt, "Suspending Lèse Majesté Could Actually Strengthen Thailand’s Monarchy ", The Diplomat, 25 June 2020.

9. "Royalist Marketplace returns ", Prachatai, 25 August 2020.

10. Patpicha Tanakasempipat, "Thai minister threatens Facebook with legal action over restriction requests ", Reuters, 3 August 2020.

11. Rebecca Ratcliffe and agencies, "Facebook blocks access to group criticising Thailand's monarchy ", The Guardian, 25 August 2020.

12. Tyler Sonnemaker, "Facebook reportedly plans to sue Thailand's government over its demand that the company block users within the country from accessing a group critical of its king ", Business Insider Australia, 25 August 2020.

********************

2. Facebook : Nơi th hin tính cách ?

Phạm Phú Khải, VOA, 10/09/2020

Facebook, như trình bày trong bài trước, được thiết kế ngay t đu như mt phương tin đ ni kết vi nhng người khác, vì cùng s thích, quan tâm hay ch trương nào đó.

face2

Logo Facebook.

V sau, nó dn dn được s dng như mt loi truyn thông xã hi (social media), không phi đ thay thế truyn thông truyn thng, mà là b túc thêm mt sân chơi, mt phương tin, đ mi người đu có th bày t ý kiến và ngôn lun ca mình.

Nếu biết s dng, Facebook chc chn là mt dng c hu hiu đ người dùng có th đt được mc tiêu ca mình. Vi tính cách cá nhân, hay cho mc tiêu ln hơn.

Tt nhiên không có mt phương tin hay dng c nào là ti ho c. Con dao bén thì ct nhanh nhưng d đt tay ; nên mi gia đình đu có nhiu loi dao cho mc tiêu khác nhau. Trong trường hp Facebook, khi đăng bài, người dùng có năm la chn cách đăng : công cng cho mi người thy ; hay ch vi tt c bn đang có ca mình ; hay vi tt c bn ngoi tr mt vài người nào đó ; hay ch vi bn chn lc ; hay ch vi chính mình. Nói chung người dùng có khá nhiu quyn quyết đnh v trang, hay có th gi là ngôi nhà ca mình, nếu biết điu chnh các sp đt (setting) v an toàn, riêng tư, thi gian v.v...

Là phương tin min phí, nó d tr thành lm dng, ging như nhiu th khác.

Ch cn đc qua các bài viết ca mt người hay các chia s t người khác, trên trang Facebook ca mt người nào đó, thì chúng ta cũng có th thy được phn nào, tt nhiên không phi tt c, v mt vài nét ca người đó. Chng hn v quan đim chính tr, tôn giáo hay xã hi. Người này thuc cp tiến hay bo th, Cng hòa hay Dân ch, ôn hòa hay cc đoan, tư duy phát trin hay c đnh, tôn th lãnh t hay đc lp, dân ch hay đc tài, thiên cng hay chng cng v.v Chúng ta đu d dàng nhn ra nhiu mt này trên trang Facebook ca mt người.

Tt nhiên, vn có nhng người không nm trong các khuynh hướng nói trên, vì h luôn có con đường riêng ca h. Có khi h là thiu s thm lng đáng k đang quan sát.

Nếu đã xem trang Facebook là ngôi nhà ca mình, là nơi th hin không ch b ngoài mà còn là bên trong, th hin tư duy và tính cách ca mình, thì không ai khác, ngoài chúng ta chu trách nhim vi tt c nhng gì đăng đây. Người s hu cn ý thc làm cho nó sch s, đp đ. Người s hu nên đem nhng hoa thơm, qu đp v chưng trong ngôi nhà mình đ bn bè đến chiêm ngưỡng. Đem nhng li hay ý đp và nhng câu chuyn tích cc truyn cm hng đ đng viên nhau.

Làm gì thì làm, người s hu trang Facebook không nên đem rác ra phơi đy trên trang mình, hay đem rác người khác v rải đy trên đó.

Thế nhưng, vì vô tình hay c ý, rt nhiu người đã đem rác v rải đy trên trang nhà ca mình mà li nghĩ đó là hoa thơm ca l. Thế mi kh !

Có người không ch x rác đy trên trang Facebook ca mình. H còn có thói quen chi. Chi đng lên. Tuyên vn kiu này tht là phn tác dng !

Có nhng th rác rưởi vô hi. Tuy thiếu thm m nhưng không hi ai c. Nhưng cũng có nhng th rác có hi, ít hoc nhiu. Không ch cho mình mà còn cho bao người khác. Hai th rác tiêu biu này là nhng thông tin mang tính lường gt (misinformation, ít hi), và thông tin gây hi (disinformation, nhiu hi).

Không thiếu nhng người thy bài v nào hp quan đim ca mình là thích và chia s (share, truyn nhau) vi nhng người khác, mà không cn biết là nhng thông tin trong đó có trung thc hay không. H mun đi tìm s đng thun và đng minh hơn là s tht. Vô tình thì tt c nhng người này đu d b các tin gi, gm disinformation và misinformation, quyến rũ. Ri h tình c làm loa tuyên truyn cho nhng xu hướng đc đoán và tính toán.

Thông tin là nn tng ca s hiu biết, ca tri thc. Khi nào chúng ta có đy đ d kin trung thc thì lúc đó mi giúp cho chúng ta có cái nhìn xác thc, gn vi s tht hơn. Nn dân ch có khe mnh hay không là ch yếu tùy thuc vào trình đ ca công dân, không ch v lĩnh vc chuyên môn mà còn v các vn đ xã hi, nht là các vn đ chính tr. Người dân không th nào bu chn nhng người xng đáng đi din cho mình vào các cơ quan lp pháp hay hành pháp nếu h không có nhng thông tin đa chiu trung thc và đúng đn ; hoc nếu h b các thông tin nhiu lon tràn ngp làm cho h thêm bi ri, không biết hư thc ra sao.

Thng kê vào tháng 3 năm 2018 cho biết,52% người dân M xác đnh h thường xuyên thy tin gi trên các trang mng, bao gm Facebook và Twitter, và 34% nói h thnh thong thy tin gi [1]. 29% cho rngcác trang mng xã hi phi chu trách nhim phn chính đ người dùng không b phơi trn vi tin gi ; và 14% xác nhn h c tình qung bá các thông tin chính tr gi trên mng xã hi [2].

Cuc nghiên cu ca cơ quan Brookings, đc bit v cuc bu c tng thng Hoa K năm 2016 cho biết, nhng thông tin gi được lan truyn rng rãi nht vào lúc đó là : c Giáo hoàng Francis tán thành Donald Trump, Hillary Clinton bán vũ khí cho ISIS, Hillary Clinton b trut quyn gi chc v liên bang, và giám đc FBI nhn hàng triu đô la M t Qu Clinton". [3] Kết qi phân tích các mng xã hi cho thy 20 câu chuyn gi mo ln nht đã to ra 8.7 triu lượt chia s, phn ng và bình lun, so vi ch có 7.4 triu được to ra bi 20 câu chuyn hàng đu t 19 trang hãng tin ln. Nghiên cu này bin lun rng "Khi các hot đng [tin tc gi mo] chuyn t tình trng ri rc và ln xn sang các n lc có t chc và có h thng, chúng tr thành các chiến dch thông tin sai lch vi kh năng làm gián đon các chiến dch và cung cách qun tr trên toàn b quc gia".

Cũng nên nh rng, ngày nay tin gi được các máy móc (bots) to ra mt cách tinh vi và tràn ngp đến đ, hiếm có my ai không b nh hưởng [4].

Mt nghiên cu sâu v Facebook ca nhiu chuyên gia vào tháng 10 năm 2016 cho biết, mc du có nhiu ngun thông tin khác nhau trên Facebook, thc tế là có s phân bit ln và phân cc ngày càng gia tăng trong vic tiêu th tin tc trc tuyến ; còn người dùng Facebook ch yếu đến mt vài ngun quen thuc [5].

Trong bài nghiên cu sâu sc ca t chcPew Research Centre, "Tương lai ca S tht và Tin gi Trc tuyến" (The Future of Truth and Misinformation Online), đt câu hi vi 1.116 chuyên gia thuc nhiu lĩnh vc khác nhau như sau : "Trong 10 năm ti, liu các phương pháp đáng tin cy xut hin đ ngăn chn các thông tin sai lch và cho phép thông tin chính xác nht chiếm ưu thế trong h sinh thái thông tin tng th không ? Hay cht lượng và tính trung thc ca thông tin trc tuyến s gim sút do s lan truyn ca nhng ý tưởng không đáng tin cy, đôi khi thm chí nguy him, gây mt n đnh xã hi ?" [6].

51% tr li rng h không tin môi trường thông tin s ci tiến, trong khi 49% tin s ci tiến.

Đi sâu vào phn tr li ca các chuyên gia này thì có lm điu lý thú. Chng hn, Christian H. Huitema, cu ch tch ca Internet Architecture Board bin lun rng "Cht lượng thông tin s không được ci thin trong nhng năm ti vì công ngh không th ci thin bn cht con người bao nhiêu". Còn giáo sư v công ngh thông tin, Starr Roxanne Hiltz, thì cho rng "Nhng người trên các h thng như Facebook đang ngày càng hình thành các 'bung phn x' ca nhng người có suy nghĩ ging nhau. H s tiếp tc hy kết bn vi nhng người không ging h, đng thi truyn đi nhng tin đn và tin tc gi mo đng ý vi quan đim ca h".

Các chuyên gia khác cũng bi quan không kém. H nhn đnh rng, tht quá d dàng đ to ra d kin gi, nhưng li quá tn công sc đ kim tra và quá d đ đánh la các thut toán kim tra. Tuy các công ngh được phát trin s giúp xác đnh thông tin sai lch và b bóp méo, nhưng chúng s không đ tt đ gii quyết vn đ quá ln lao.

Còn David Conrad, mt trưởng viên k thut, bin lun rng "Trong cuc chy đua vũ trang gia nhng k mun làm ra thông tin gi và nhng k mun đưa ra thông tin chính xác, k đi trước s luôn có li thế hơn".

Jason Hong, giáo sư trường khoa hc đin toán, bin lun rng, có rt nhiu người, nhiu chính tr gia, nhiu t chc chính ph và phi chính ph, tuy giàu có nhưng li thiếu đo đc, và có nhiu đng cơ đ đưa thông tin gi mo ra ngoài đ phc v cho mc đích ích k ca chính h.

10 năm na s ra sao thì chưa rõ, nhưng hin gi, các nn dân ch hàng đu thế gii đang gp phi th thách ln lao có nguy cơ lung lay nn tng quc gia. Thông tin gi là mt hin thc trong các chế đ đc tài và (hu) cng sn, cho nên, nhng gì xy ra ch gia tăng thêm nhng gì h đã tin hay cng c thêm nhng bi ri mà phn ln các công dân đã có sn vì b tuyên truyn và bưng bít c đi h đó. Còn đi vi các quc gia dân ch thì mi phương tin và k thut tân tiến ch đóng vai trò trợ giúp, ch không th thay thế gì, s nhn thc và tri thc ca công dân. Các k năng tư duy phn bin phi được đào to ngay t nh đ biết phân bit và gn lc nhng gì tht hay gi, nhng gì đáng tin hay cn kim chng v.v

Mng xã hi (MXH) như Facebook, Twitter, Youtube, Whatsapp, Telegram v.v đu có nhng công dng ca nó. Ch có điu, vì là min phí và các điu kin đăng ký tht d dàng, người ta không lưỡng l trong vic lm dng nó.

Nga, Trung Quc, Bc Hàn, Vit Nam, cũng như các th chế đc tài khác không cn đánh thng M hay các nn dân ch khác. Mc đích ca h là làm cho các nn dân ch cũng tr nên tiêu cc xu xa như mình là đ. H ch cn làm cho ni b các nước này nghi k ln nhau, không tin nhau và không tin gii chuyên gia, ri gây g nhau. Khi không còn s tin tưởng và kính trng ln nhau thì các giá tr còn li trong xã hi s dn dn sp đ. Mt loi "bt chiến t nhiên thành" thi nay.

Người biết yêu chung công bng l phi nhân quyn dân ch cũng cn ý thc tht rõ các th thách ln lao mà toàn nhân loi đang gp phi. Nếu không khéo, chúng ta rơi vào cái by "bôi tro trét phn" ln nhau, và người ta đng ngoài cười cho s ngây ngô và thin cn ca mình.

Đã yêu chung công lý s tht thì không th làm cái loa tuyên truyn vô hình cho các tin gi.

Cuc chiến vì công lý và s tht bt đu t mi chúng ta. Đng đem rác vào nhà mình và làm loa tuyên truyn cho phn t xu, trên Facebook hay bt c nơi nào. Khi có đ người làm vic này thì s to ra mt s thay đi tích cc và lc quan cho nhau, cho cng đng đt nước và cho nhân loi nói chung.

Phm Phú Khi

Úc châu, 10/09/2020

Tài liu tham kho :

1. Amy Watson, "Perceived frequency of online news websites reporting fake news stories in the United States as of March 2018 ", Statista, 23 October 2019 ; Accessed on 30 August 2020.

2. Amy Watson, "Fake News - Statistics & Facts ", Statista, 5 May 2020 ; Accessed on 30 August 2020.

3. Darrell M. West, "How to combat fake news and disinformation ", Brookings, 18 December 2017.

4. "What are 'bots' and how can they spread fake news ? ", BBC Bitesize ; Accessed on 30 August 2020.

5. Ana Lucı ́a Schmidta, Fabiana Zolloa, Michela Del Vicarioa, Alessandro Bessib, Antonio Scalaa,c, Guido Caldarellia, H. Eugene Stanleyd, and Walter Quattrociocchia, "Anatomy of news consumption on Facebook ", Edited by Susan T. Fiske, Princeton University, Princeton, NJ, and approved January 31, 2017 (received for review October 14, 2016).

6. Janna Anderson and Lee Rainie, "The Future of Truth and Misinformation Online ", Pew research Centre, Internet and Technology, 19 October 2017.

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Phạm Phú Khải
Read 45 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)