Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Văn hóa

30/03/2018

Đã đến lúc Việt Nam phải tuyên chiến với bụi khói

Phạm Phan Long

Giới thiu

Ô nhiễm không khí là mt trong nhưng vn nn môi trường ln nht Vit Nam. Tuy nhiên, công chúng có v chưa nhn thc đy đ v tác hi ca ô nhim không khí đến sc khe, dù h rt quan tâm, do thiếu thông tin đnh lượng. Ch s Phm cht Không khí (Air Quality Index -- AQI), như tên gi, là mt ch s phn nh phm cht không khí trong môi trường, được các nhà khoa hc môi trường trên thế gii s dng đ đánh giá v mc đ ô nhim không khí. Mt cách đ hiu AQI là qua đnh lượng ô nhim không khí vi lượng thuc lá tiêu th, s tui th st gim và s người t vong hàng năm. Bài viết này s gii thích ý nghĩa ca AQI, và ch ra tác hi ca ô nhim không khí lên sc khe công chúng đc bit ti Hà Ni và Sài Gòn.

bui1

Nhà máy nhiệt đin Vĩnh Tân

Người viết dùng các phép đi chiếu trình bày trên Viet Ecology Foundationvà dữ kin quan trc phm lượng không khí tiêu biu ca Đi S quán Hoa Kỳ tính ra, trung bình 16 triu dân s Hà Ni và Sài Gòn hàng ngày th bi khói tương đương vi hút 26,5 triệu điếu thuc, h mt gn 18 triu năm quãng đi người. Trung bình h th 76 tui, ô nhim bi khói có thế xem như sát th thm lng cướp đi 236.000 mng người hai đô th này.

bui2

Mẹ và con đu đeo khu trang Vit Nam (nh Lê Phát Qui)

Vấn đ ô nhim không khí Hà Ni và bài hc Bc Kinh

Nhiều thp niên qua, các thành ph ln Trung Quc đã b nh hưởng nng n bi ô nhim không khí. Mi năm có đế1,6 triệu người Hoa tử vong vì hít th bi khói. Đến năm 2014 Chính phủThủ tướng Lý Khắc Cường phát động kế hoch đu tư 120 t USD vào công cuc chng bi khói, tương đương vi công cuc chng nghèo đói. Và sau bn năm h đã đt được nhng thành qu tích cc bước đu, vi bi khói trong các thành ph ln đã đã gim 1/3 và Trung Quốc nay đã dn đu thế gii v công ngh và công sut năng lượng tái to. Trong khi đó, ô nhim không khí Hà Ni tăng dn và đang mc đ nguy hiểm. Ngày 5 tháng 10, 2016, ch s ô nhim không khí Hà Nội nhất thi đã vượt cao hơn c Thành Đô và Bc Kinh, và khi đó Hà Ni b xếp là thành ph ô nhim không khí th hai toàn cu, ch sau Ardialia Bazar, n Đ. Nng đ trung bình năm PM 2.5 ca Hà Ni đã tăng lên 42 µg/m3 đã gn bt kp trung bình năm c338 đô thị Trung Quốc, h đã h xung 47 µg/m3.

Bụi khói phát ngun t đâu ?

Theo báo cáo tình trạng môi trường không khí năm 2010 ca Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Bộ Giao thông Thông Vn ti, bi khói thi ra t nhiu nht là t công nghip trong đó có nhit điện (40%), dân dụng than du khí (33%) và giao thông vn ti 22% [4]. Công nghip vì có nhit đin là th phm đã phát tán ô nhim nhiu nht ; trong tương li nếu Quy hoch Đin VII không ct gim 40 GW d án đin than mi, khí thi nhit đin than s tăng gp 5 ln.

bui3

Tỷ trng tiêu th năng lượng 2010 (Vin Năng lượng, B Công thương)

bui4

Cảnh tc đường Hà Ni

Bụi khói PM 2.5 nguy him ra sao ?

Ô nhiễm không khí là mt sát th thm lng và toàn din, silent mass killer vì không cha b mt nn nhân nào. Không phi tìm mới hút vào người như thuc lá, bi khói xâm nhp bung phi sut 24 gi không ai t chi không hít th được. Bi khói nguy him vì hu như các khu trang không lc ra được dù thường có qung cáo N95. Lo3M N95 đượNational Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) của Hoa Kỳ chng nhn là đã có th nhim và xác nhn có hiu qu.

Ô nhiễm bi khói trong không khí được đo lường theo nng đ và phân loi theo kích thước. Loi mn nht có ký hiu khoa hc là PM 2.5 nh dưới 2,5 μg/m3, bng 3% đường kính si tóc. Bi mn trong bài này người viết gi là bi khói vì nh nh như khói và lơ lng lâu trong không khí. Bụi khói PM2.5 phải dùng kính hin vi đin t, electron microscope mi nhìn thy được. Vì quá nh bi khói PM2.5 theo hơi th đi sâu vào phi, thm chí vào c tim mch. Bi khói khó lng tan đi một khi phát tán ra không khí. Theo thí nghim cSample và Latif báo cáo năm 2014 trên Oxford University Press, khói thuốc lá trong nhà phi 50 phút sau mi lng gim 50% và 160 phút sau mi đạt được tiêu chun an toàn.

Theo báo cáo củPope et al, Brigham Young University trên Journal of American Medical Asociation, khi nồng đ bi khói PM2.5 trong không khí tăng thêm 10 microgram/m3, độ ri ro ca tt c các bnh tăng theo lên 4%, riêng bnh tim 6% và ung thư phi 8%.

Theo nghiên cứu cTiến sĩ Lê Việt Phú, Fullbright University, hàng năm Việt Nam có khong 40.000 chết do ô nhim không khí vi thit hi kinh tế 12 t USD, và đến năm 2035, s người chết vì ô nhim s tăng lên 100.000.

bui5

Số người chết yu vì ô nhim không khí (Ngun : ES&T)

Theo báo cáo củTiến sĩ Shannon Korpiz và cộng s ti Havard University, trên Environmental Science (da theo Quy hoch Đin VII hin nay) Vit Nam s có s t vong vì ô nhim bi khói đin than nhiu hơn gp đôi Trung Quc dù dân s Trung Quc nhiu hơn Vit Nam 15 ln. Như thế, người dân Việt Nam s gánh đ ri ro t đin than 30 ln cao hơn dân Trung Quc.

AQI, Air Quality Index là gì ?

AQI, Chỉ s Phm cht Không khí (Air Quality Index -- AQI), là mt ch s khoa hc cho phm cht không khí. AQI là h thng tiêu chun quy chiếu do US EPA thiết lp t 1999 đ tt c các cơ quan môi trường Hoa Kỳ áp dng và sau lan rng ra thế gii. H thng AQI da vào hai thang đim ch cht, AQI 100 ca mi cht ngang vi nng độ Tiêu chun Không khí Bình thường, NAAQS (National Ambient Air Quality Standard) và AQI 500 ngang với nng đ Tiêu chun Nguy hi Cao, SHL (Significant Harm Level). Khi dùng AQI thảo lun cn ghi nhn cơ s ca chúng da vào tiêu chun Hoa Kỳ theo Hình 5 sau đây.

bui6

Các chỉ s quy chiếu cho AQI ca các loi ô nhim không khí.

T đó, các chất ô nhiễm khác nhau có th quy v cùng mt h thng. AQI như thế không phi phm lượng ô nhim đo trc tiếp được mà là o s tính ra t nng đ, NAAQ và SHL riêng ca mi cht ô nhim.

Tính toán và ý nghiã AQI như thế khá phc tp và xa l vi cư dân Vit Nam, do đó việc tìm cách đi chiếu AQI sang nhng đơn v d hiu hơn qua đnh lượng ô nhim không khí vi lượng thuc lá tiêu th, s tui th st gim và s người t vong hàng năm là mc tiêu ca bài này.

Bảng đi chiếu các ch s phẩm lượng không khí

Người viết thiết lp ra Bng Đi chiếu sau đây cho Ch s Bi khói Không khí AQI PM 2.5 ra s điếu thuc hút tương đương vào phi hàng ngày, s năm st gim tui th và s t vong, theo phép tính cUS EPA, nghiên cứu thng kê cBerkeley Earth và số liu cUniversity of Chicago (phương gii thích trong Phụ Lc Viet Ecology Foundation).

bui7

Tuy cư dân mang khu trang khi đi trên đường ph, h có l không ng khu trang tuy giúp lc bi nhưng bui khói mn 2,5 micrometer PM2.5 vn xâm nhp vào bung phi h được.

bui8

Bảng đi chiếu các ch s ô nhim bi khói PM 2.5

Từ bng đi chiếu trên ta có th kho sát thng kê quan trc ô nhim cho bt c thành ph nào nếu có khi thng kê đ ln và ý nghĩa. Bảng ngang đi chiếu sang s điếu thuc lá và bng dc thêm mc gim tui th và t vong.

Khảo sát tình trng và tác đng bi khói Hà Ni và Sài Gòn 2016 -2017

Chỉ s AQI cho ta phm cht không khí theo khoa hc nhưng chúng xa l và khó hiu đi vi cư dân sống Hà Ni và Sài Gòn, h mun biết qua các đnh lượng d hiu như ri ro tương đương vi hút bao nhiêu điếu thuc lá, tui th mt bao nhiêu năm và hàng năm thit mng mt bao nhiêu người.

Không nhưng thế, AQI ch cung cp cho h các thông tin cp thời trung bình giờ nên AQI có giá tr ngn hn và không phn nh tác đng dài hn tích lũy t nhiên ca ô nhim không khí. Do đó, người viết đã tính nng đ PM 2.5 trung bình trong hai năm 2016 và 2017 t d kin quan trc tng gi ca Đi s quán Hoa Kỳ cung cấp, và da theo đi chiếu trên đ đánh giá tác đng bi khói dài hn trên cư dân cho Hà Ni Sài Gòn vi kết qu sau :

1. Hà Nội : Trung bình trong hai năm 2016 và 2017, cư dân Hà Ni th bi khí PM2.5 nng đ 44 μg/m3 (AQI PM2.5=122), tương đương mi người bất k ln nh khe mnh hay bnh tt đu đã hút vào phi hai điếu thuc/ngày (730 điếu/năm), h mt sm hai năm tui th và có 7478 người thit mng hàng năm vì bi khói.

2. Sài Gòn : Trung bình trong hai năm 2016 và 2017, cư dân Sai Gòn thở bi khí PM2.5 nng độ 28 μg/m3 (AQI PM2.5=85), tương đương mi người bt k ln nh khe mnh hay bnh tt đã hút vào phi 1,27 điếu thuc/ngày (465 điếu/năm), h mt sm 4 tháng tui th và có 4757 người thit mng hàng năm vì bi khói.

Như thế bi khói mn PM 2.5 đang át hi thm lng cư dân nhiu cách, sm cướp mt đi 4 tháng (Sài Gòn) đến hai năm (Hà Nội) tui th hay 15 triu năm (man-year) quãng đi ca dân sng Hà Ni và 2,7 triu năm quãng đi dân sng Sài Gòn. Người Vit trung bình th 76 tuổi, ô nhim bi khói xem như th phm gây ra 236.000 nhân mng hai đô th này.

u ý : Kết qu trên tính ra trên khi s liu trung bình gi sut trong hai năm 2016 và 2017, t hai trm quan trc không khí ca Đi s quán Hoa Kỳ Hà Ni và Tng Lãnh sự Hoa Kỳ Sài Gòn do chính h cung cp. Phương pháp đi chiếu là ước tính  cp mt (first order estimate) nên giá trị kết quk trên ch nên xem là tượng trưng, đ tin cy còn phi kim soát vì trong bài này mi đô th chỉ da vào được s liu ca mt trm quan trc mà thôi.

Trong những ngày cui tun trong mùa Tết va qua, AQI PM 2.5 Hà Ni đã dao đng trong khong 174 đến 250. Các bn th nghĩ xem, trung bình mi người dân Hà Ni đã th vào phi 8 đến 18 điếu thuc, mt cái Tết Bc Kinh đến thế nào ?

Kết lun

Tại hai đô th ln nht Vit Nam, bi khói PM 2.5, da vào d liu hai trm quan trc ca Hoa Kỳ ti Vit Nam như tiêu biu cho c thành ph Hài Ni và Sài Gòn đi chiếu ra, trong hai năm qua, ta có th ước lượng bi khói đã gây ra 13,000 t vong hàng năm, âm thầm cướp sm 18 triu năm tui th ca cư dân mi thế h, tương đương vi 236.000 nhân mng Hà Ni và Sài Gòn. Tuy cn có thêm d kin quan trc nhiu trm na đ kim chng, ta phi xem ô nhim không khí là mt sát th đang công khai tn công đồng lot vào bung phi tt c cư dân.

Các nhà khoa học khoa hc tin cy trong và ngoài nước đã báo cáo, hàng năm t vong sm trên c nước vì ô nhim không khí đã lên đến 40.000 người và gây ta thit hi GDP kinh tế trên 12 t USD, nếu không đi phó ngay từ gi, t vong và tn tht kinh tế s tăng nhanh trong hai thp niên ti. Riêng ô nhim t đin than, người Vit Nam s gánh chu 30 ln nhiu ri ro hơn c người Trung Quc. Vì vy, Vit Nam cn tuyên chiến vi ô nhim bi khói ngay bây gi không th đi ch được na.

Phạm Phan Long, PE

Viet Ecology Foundation

Nguồn : BBC, 29/03/2018

Quay lại trang chủ
Read 666 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)