Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Diễn đàn

11/03/2017

Trung Quốc và lời nguyền thủy điện trên Mekong

Phạm Phan Long

y hi sông Mekong có 9 d án thy đin ca Lào và 2 d án ca Cambodia đã được đ ngh xây trên dòng chính. Bn nước thành viên Thái Lan, Lào, Vit Nam và Cambodia đã ký kết Hip Đnh 1995, theo đó các d án này phi thông qua th tc thông báo, tham vn và thỏa thun (PNPCA). Din đàn khu vc y Hi Sông Mekong (Ủy hội sông Mekong) va hp ti Luang Prabang tháng 2, 2017, tho lun v d án Pak Beng, cũng như Xayaburi và Don Sahong nên Ủy hội sông Mekong s không có s đng thun và 11 d án ln lượt s được thc hin bt chp thủ tục đã ký kết.

Bài tham lu
n này gii thích ti sao Lào có th ngang nhiên tiến hành các d án ca h như vy. Tài lc và thế lc nào đã chng lưng giúp Lào gt qua phn đi ca Cambodia, Vit Nam bt chp khuyến cáo ca các chuyên gia quc tế v các tác động nng n cho môi sinh và kinh tế mà dân cư c lưu vc s phi gánh chu.

1. Nhận đnh v Din đàn khu vc do Ủy hội sông Mekong t chc v d án thy đin Pak Beng ti Luang Prabang ngày 22 tháng 2, 2017.

Diễ
n đàn này đã cho các quc gia thành viên cơ hi tho luận v các quan ngi vi d án Pak Beng theo th tc đàm phán PNPCA ( Procedures for Notification, Prior Consultation and Agreement ) ca Hip Đnh Mekong 1995. Đây là d án thy đin th ba trên đt Lào trong tng s 11 d án đã được đ ngh trong h vc Mekong. Đã có nhiu nghiên cu đánh gía tác đng khoa hc ca thy điện, t vin nghiên cu ca Úc, đi hc ca Hoa Kỳ và Thái Lan và ca Đan Mch, cùng cho rng thy đin s có tác đng tiêu cc xuyên biên gii nghiêm trng, nhưng Lào đã không hoãn li mà dùng các din đàn khu vc như mt màn kch tham vn cho qua đo tiến hành thy đin nhanh chóng hơn.

mekong1

Nước được x t đp Tam Hp. Hình ca Tân Hoa Xã, 2008.

2. Các tác động tiêu cc đã din ra trên h du ra sao ? Và nhng nghiên cu chiến lược đà thm đnh nhng thit hi nghiêm trng như thế nào ?

Trong những năm qua lưu vc Tonle Sap và Đng bng sông Cu Long đã chết vì khát, vì mặn và nông ngư dân ngày càng cơ cc h vn c nghèo. Mekong Delta đã mt 50% phù sa vì các đp Vân Nam Trung Quc và theo các đánh giá khoa hc, s mt thêm 25% phù sa na t các d án thy đin ca Lào và Cambodia. Trước cái chết dn mòn ca va lúa và tôm cá Việt Nam, Trung Quc và Thái Lan s được hưởng li nhiu nht, trong khi Lào hưởng ít hơn và nghim nhiên thành con n dài lâu ca Thái Lan và Trung Quc vì h s đu tư vào xây đp và bán nhng thiết b thy đin và t máy "made in China" đo vận hành.

Tiến sĩ Lê Anh Tuấn nhn đnh : "Cùng vi các con đp đang xây dng, đp Pak Beng s cht đt tính liên tc và kết ni ca dòng chy sông Mekong, và đy các quc gia h ngun đi mt vi nhng quan ngi tht s v ngun nước, ngun phù sa, ngun cá và các nguồn sng ca nhiu h sinh thái khác. Bên cnh mt lot công trình thu đin phía Vân Nam ca Trung Quc, hot đng xây đp ca Lào s gây bt n và hn chế phát trin - hp tác cho toàn khu vc Mekong".

Năm 2010, Ủy hội sông Mekong đã có nhận Bn Báo cáo cuối cùng Đánh giá Môi trường Chiến Lược v Thy Đin Mekong do vin nghiên cu International Centre for Environmental Management (ICEM) thc hin vi kết lun riêng v kinh tế rng :

Nhng tn tht mà các ngành thy sn và nông nghip phi chu do nh hưởng các đập dòng chính s tăng ln hơn các li ích thc tế ca các ngành này. Thy sn và nông nghip, hai ngành kinh tế quan trng nht trong h lưu Sông Mê-kông ph thuc vào tài nguyên thiên nhiên, s chu thit hi 500 triu USD/năm, bên cnh các li ích từ ngh cá h cha và tưới nước d kiến đóng góp 30 triu USD/năm. Mt khi, các tác đng v kinh tế đến ngh cá ven bin và châu th được hiu cn k hơn, thì các ước s tn tht có kh năng tăng đáng k. Ngay c khi có các bin pháp gim thiu (tác đng) đối vi các d án thy đin trong vùng, các d án dòng chính h lưu Sông Mê-kông vn có kh năng làm tăng s bt bình đng (phân phi li và thit) làm trm trng thêm đói nghèo các nước h lưu Sông Mêkông.

Các nghiên cứu sau đó ca đi hc Portland University HK (2011) và Mae Fah Luang TL (2105) và viện khoa hc Đan Mch DHI đu b túc thêm vi kết lun tương t.

3. Thủ tc PNPCA gm nhng bước nào ?

PNPCA là một th tc cam kết quc tế, các nước thành viên MRC (Mekong River Commission) phi tuân th cho mi d án trên dòng chính và Ủy ban sông Mekong có phận s t chc các din đàn khu vc duyt xét các d án đó. Th tc PNPCA bt đu t bước Thông báo trước (Prior Notification), Tham vn trước (Prior Consultation) và phi đt Tha thun (Agreement) mi có phép thi hành. PNPCA có ghi rõ nguyên tắc : "Tham vn trước không phi là quyn ph quyết s dng nước hoc là quyn đơn phương s dng nước ca bt kỳ quc gia ven sông nào mà không xét đến quyn ca các quc gia ven sông khác".

4. Lào có các biện pháp gim thiu các tác đng tiêu cc cho d án nào không ?

Dự án Xayaburi, theo thông tin Lào, h báo có chi thêm 400 triu USD làm thang cho di ngư tr v thượng ngun và làm l trình cho phù sa chy xung. C vn ca Lào s phi làm theo yêu cu d án ca ch nhân và bin h cho d án. H phi tin tưởng và thiết kế, k thut và điu hành, cho rng nước s phi chy vào lúc h cho, trm tích phi chuyn theo nơi h phân b, cá phi bơi theo lung h ch đo, đin phi ti nơi h cho đi, và tin h chia như bài toán li nhun đã tính. Nhưng chưa có tiền l nào cho thy nhng bin pháp đó có hiu qu và không có ai phi chu trách nhim và đn bù thit hi nếu thiết kế h không thành công.

Chưa biết hiu qu thiết kế d án, theo ông Phm Tun Phan, Giám đc Văn phòng Thư ký Ủy ban sông Mekong, Lào s dùng Xayburi làm "mẫu mc" thiết kế các d án kế tiếp Don Sahong và Pak Beng. Quyết tâm làm thy đin ca Lào đã hin rt rõ, chiến lược thy đin bt chp h qu ra sao, đt khu vc dưới đe da và liu lĩnh ca Lào và sn sang thách thc lân bang khi s đã ri.

5. Việt Nam đã có hành động gì theo PNPCA can ngăn Lào trong Ủy hội sông Mekong ?

Trong quá trình tham vấn Việt Nam đã chính thc phn đi d án Xayaburi và Don Sahong ca Lào vi y ban liên hp (MRC Joint Committee) cp th trưởng, khi không có đng thun như thế UBLH chuyn lên cho cấp b chính ph Hi đng (MRC Council) gii quyết và c hai d đã bế tc đó không có tha thun. Theo PNPCA Vit Nam có th dùng ngõ ngoi giao đ tìm gii pháp vi Lào, nhưng không thy Việt Nam đã có hành đng ngoi giao nào c. Nếu ngoi giao không thành, Hiệp Đnh 1995 cho Vit Nam quyn khiếu kin Lào qua tòa án hòa gii quc tế nhưng Việt Nam vn không thy có hành đng pháp lý này. Chính vì s lit kháng ca Việt Nam như thế nên Lào tiếp tc khai thác trit đ cơ hi khi h thy có th. Do đó dân Việt Nam cn đánh thức chính quyn Việt Nam dy, đ nhn trách nhim quyết lit bo v tài nguyên môi sinh và quyn li dân tc.

6. Tại sao lưu vc Mekong li n lc phát trin thy đin dù tai hi như thế ?

Trước nht c là do Vit Nam đã thiếu n lc tranh đu cho quyn li dân tộc, bên cnh là do Thái Lan dt dây và Trung Quc to điu kin tài chánh, k thut và chính tr tách Lào và Cambodia cô lp Vit Nam trong khu vc.

Trung Quốc đã mù quáng với thy đin, h hy dit các kho tàng sinh thái thiên nhiên, đo ln nếp sng và kế sinh nhai của chính dân tc Trung Quc. Thế mà các quc gia trong lưu vc Mekong nói chung đã sa vào li nguyn thy đin, mt k thut đã li thi trên thế gii ly làm quy hach chiến lược phát trin năng lượng trên toàn khu vc.

Tâm lý gia Abraham Harold Maslow đã nhận xét dí dm : "nếu bn là cái búa, cái gì nhìn cũng như cái đinh" (if all you have is a hammer, everything looks like a nail). Vì thy đin là s trường ca Trung Quc, h đã lp ra mt tp đoàn k ngh thy đin đi quy mô vi gía r. Đ tiếp tục nuôi tp đòan kinh tài này, h buc phi tìm thêm th trường khp thế giI đ xut cng k thut, thiết b và đu tư s thng dư ngoi hi, gây nh hưởng và cng c v trí đi cường.

Kết lun :

Chính phủ Vit Nam hãy lng nghe Thạc sĩ Nguyn Hu Thin nhn định sau đây và tranh đu yêu cu Lào ngưng tt c d án thy đin ti khi nghiên cu Council Study hoàn tt và tuân th PNPCA đi đến đng thun.

1. Vic thiếu phù sa s gây st l nghiêm trng b sông, b bin ĐBSCL, vic này s không có bin pháp nào đ thích ng.

2. Việc thiếu phù sa nh hưởng đến năng sut nông nghip, ngay t bây gi Vit Nam cn ý thc rng ngun phù sa trong tương lai s rt hn chế và phân bón s không th thay thế phù sa.

Đ duy trì an ninh lương thc trong nước v lâu dài, cn phải gim canh tác lúa ba v mt năm như hin nay vì canh tác lúa ba v đ xut khu đã và đang làm cn kit ngun dinh dưỡng trong đt do phù sa bi đp trước đây.

3. Về ngun nước, trong các năm bình thường, các đp này s không nh hưởng nhiu đến lượng nước và thi gian nước v đồng bằng sông Cửu Long, nhưng trong nhng năm đc bit khô hn thì các đp này s làm tình hình ti t thêm rt nhiu vì các đp có tng thi gian lưu nướcn mt tháng.

Lào chỉ tôn trng Viêt Nam khi biết Vit Nam quyết tâm bo v Đng bng sông Cu Long và sn sàng mang Lào ra trước tòa hòa gii quc tế.

Appendix 1. List of existing and proposed Lower Mekong hydropower projects

M/T * Location Capacity (MW) Project Developer Status**

1. Pak Beng M Lao PDR 885 Hong Kong MoU/FS

2. Luang Prabang M Lao PDR 1,410 Vietnam MoU/FS

3. Xayaburi M Lao PDR 1,285 Thailand Under Construction

4. Pak Lay M Lao PDR 1,320 China MoU/FS

5. Sanakham M Lao PDR 660 Hong Kong MoU/FS

6. Pak Chom M Lao PDR 1,080 Thailand ?

7. Ban Khoum M Lao PDR 1,870 Thailand MoU/FS

8. Lat Sua M Lao PDR 650 Thailand MoU/FS

9. Don Sahong M Lao PDR 240 Malaysia Preliminary work ?

10. Stung Treng M Cambodia 980 MoU/FS

11. Sambor M Cambodia 2,600 MoU

Kỹ Sư Phm Phan Long

Nguồn : VOA tiếng Việt, 11/03/2017

Kỹ sư Phm Phan Long, P.E., thuc Viet Ecology Foundation, gi đến VOA ngày 9 tháng Ba, 2017.

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Phạm Phan Long
Read 710 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)