Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Diễn đàn

10/10/2020

Tâm lý bất lực trước bất công

Phạm Phú Khải

Trong 10 b phim được xem nhiu nht t xưa đến năm 2019, đo lường qua s tin thu hoch được, có đến 6 phim v siêu anh hùng, trong đó ba tp Avengers ca Marvel chiếm áp đo [1]. Các phim còn li, gm Avatar, Titanic, Jurassic World và Furious 7, đu đ cao tính gan d, anh hùng ca các nhân vt chính trong các phim này.

batluc1

Poster ca phim The Lion King (2019).

Đến năm 2020 thì có chút thay đi th t, vi phim The Lion King, phim làm li năm 2019, chiếm th 6 v tng thu hoch ; Frozen II, chiếm th 10 ; Harry Potter and the Deathly Hallows Part 2, chiếm th 12 [2].

Ngay c vi phim The Lion King, Frozen I và II, Harry Potter v.v… thì cũng đu đ cao cái thin, gan d và chính nghĩa chng li cái ác, hèn nhát và vô luân.

Câu hi là, "Ti sao thế giới phim ảnh cũng như các sn phm liên quan đến (siêu) anh hùng li có sc thu hút người ta mãnh lit đến thế ?".

Phi chăng nó liên quan mt thiết đến s bt lc và công lý ?

Có phi vì phn ln con người khp nơi ch biết lo cho bản thân và thiếu tinh thn gan d đ bo v công lý cho chính mình và người khác ?

Đã là con người, tt c chúng ta, đu ít hay nhiu đã từng trải qua nhng kinh nghim đau thương v s bt công. Mc đ có th khác nhau, tùy theo hoàn cnh, môi trường, xã hi/đt nước đang sng, mà s cm nhn ca mi người v công lý cũng khác.

Nhưng hu như ai cũng trải nghim v bt công, ngay c khi còn rt nh. Nó có th đeo đui c đi người. Giáo sư Morton Deutsch, thuc đi hc Columbia, mt trong nhng người sáng lp v lĩnh vc gii quyết xung đt, đã đóng góp đáng k trong ngành tâm lý đ góp phn làm cho thế gii công bng và bình an hơn [3]. Deutsch, t lúc 5 tui, đã bt đu trải nghim bt công, và khi ln lên cũng có trải nghim v loi tr, phân bit và đnh kiến. Nhng kinh nghim này đã thôi thúc ông mt nhu cu ln. Đó là đ tìm hiu và gii quyết s bt công.

Trên thc tế, tr con, lúc ch 15 tháng, đã có th cm nhn được s đi x bt công hay không công bng ri [4]. Nhng ký c v bt công này có khi cũng là đng lc tích cc đ con người sau cùng mang li nhng cng hiến quan trng cho nhân loi, như Deutsch và bao người khác đã làm. Nhưng ngược li, cũng có nhng người trải nghim bt công và sau này ch còn li trong người hn thù và báo oán.

Người dân sng trong các nn dân ch pháp quyn (rule of law) chc s không cm nhn s bt công nhiu như người dân sng trong các chế đ đc tài cai tr bng lut (rule by law). Nơi thường coi lut ch là công c, và nếu cn thì s dng lut rng. Tuy thế, trong thi đi thông tin này, s cm nhn v bt công mang tính tp th, quc gia và toàn cu. Nó không nht thiết xy ra cho mình, hay xy ra nơi mình đang sng, mà có th là gia đình, tp th, cng đng, đt nước hay xuyên quc gia. Người Vit ngàn năm qua luôn cm thy Trung Quc tìm cách khng chế và cai tr dân tc mình. Còn đi vi nhng người lưu vong thì tâm tư tình cm thường gn lin vi quê hương ca h. Chng hn, v án H Duy Hi, Đng Tâm, hay bao nhiêu nhng bt công chng cht ngút ngàn t hơn 45 năm qua, và trước đó na, tiếp tc đè nng lên tâm hn người Vit Nam khp mi nơi trên thế gii. (Trong lúc viết bài này, tôi nhn được tin cô Phm Đoan Trang đã b bt. Nhng gì cô Trang làm, l ra, là vô cùng cn thi ết cho mi xã hi, luôn được khuyến khích trong th chế dân ch. Trong khi nhng người như cô li là cái gai cn bng trong th chế cường quyn.)

S cm nhn v bt công này, khp mi nơi, d làm cho nhiu người cm thy chán nn, bi quan v con người, xa lánh cuc đi thường v.v... Cm giác bt lc chiếm ng tâm hn ca nhiu người Vit yêu nước. Có nhng người chn con đường tâm linh cho cuc đi còn li ca mình.

T trong thâm tâm, chúng ta đu biết siêu anh hùng là hư cu. S không xy ra ngoài đi. Tuy thế, b thi gian ra xem mt b phim (siêu) anh hùng, trong đó nhng k gây ti ác s b trng pht một cách thỏa đáng bi (siêu) anh hùng, giúp cho người xem cm thy công lý phn nào được thc thi. Coi xong cm thy bt m c trong lòng. Khi k ác b tiêu dit, c rp phim v tay ào ào như chính mình được bi thường công lý. Cho nên người ta sn sàng b tin đi coi mt thước phim gii trí, coi xong cm thy tha mãn vì đó là nhng gì t trong thâm tâm họ mun nhìn thy, cũng là mt phn thưởng tinh thn.

Ai mà không mong mun nhìn thy công lý ! Ai mà không mong mun sng trong mt xã hi mà trong đó công lý được bo v ! Nhưng thc tế thì đâu cũng đy dy nhng bt công ln nh khác nhau. Nếu không là h thng công lý thì cũng là s bt toàn ca con người !

Điu oái ăm là nhng k cai tr cũng cm nhn bt công trước khi h lên nm quyn. Khi nm quyn trong tay, lm người phn bi li mong đi chung. Có khi còn to ra bao nhiêu ti ác và bt công khác sau đó.

Vì lẽ đó, các phim (siêu) anh hùng thu hút th hiếu người ta, vì nó đáp ng nhu cu tâm lý căn bn ca con người. Các phim chuyn v siêu anh hùng da trên mt s gi đnh chung : tranh đu cho công lý mà h thng hin hu bt lc ; bo v người vô ti mà h thng công quyn không hoàn thành ; các nhân vt (siêu) anh hùng là người gan d và sn sàng hy sinh cho người khác [5]. Các nhân vt này truyn cm hng không nhng cho người ln mà còn cho tr con rt nhiu.

Trước nhng bt công, nhng k gây nên ti ác ty tri mà li ngang nhiên hoành hành trên nhng chn thương chưa h phai nhòa, chưa h lành ln, người ta dn dn mt kiên nhn.

H không tin vào tiến trình. Tiến trình mt thì gi. H trông mong vào kết qu. Kết qu càng sm càng tt.

Khi siêu anh hùng không hin hu, người ta li mong đi vào minh quân, vào mt vĩ nhân, vào mt lãnh đo mnh (strongman). Vladimir Putin ca Nga, Tp Cn Bình ca Trung Quc, Rodrigo Duderte ca Phi Lut Tân, Prayut Chan-o-Cha ca Thái Lan, Nicolás Maduro ca Venezuela, Recep Tayyip Erdogan ca Th Nhĩ K, Viktor Orban ca Hungary, Mohammed bin Salman cùa Saudi Arabia, hay Ayatullah Ali Khamenei ca Iran [6]. Ch nghĩa cường quyn, vì thế, đã gia tăng ti nhiu nơi trên thế gii và s còn đây mt thi gian [7].

Ti M, nhng người bu chn ông Donald Trump làm tng thng năm 2016, và cũng có th tiếp tc bu li cho ông năm 2020. Đó là vì phn ln, nếu không phi tt c, tin rng ông Trump là người mnh m và dám nói dám làm. H tin rng ch có Trump mi kim chế được Trung Quc và các nước khác đang li dng hay thách thc nước M.

Khi sai trái hay ti ác, xy ra cho mình, gia đình hay đt nước mình, ai cũng mun công lý được thc thi. Khi người ta cm thy bt công tràn ngp mà công lý thì không được thc thi, người ta dn dn đánh mt nim tin vào các đnh chế, cơ quan công quyn, hiến pháp và pháp lut. Toàn là nhng cái đã là nn tng vn hành quc gia có cả my trăm năm qua, như trường hp ca M. Khi người dân không hiu nó được xây dng ra sao, vn hành ra sao, ci tiến ra sao, thì không th nào mong đi h s bo v nó. Các nhà dân túy d thành công vì h đánh thng vào thành trì quyn lc, gán cho nó nhãn hiu tham nhũng, bt công, vô hiu v.v

Xây dng công lý, dân ch, pháp quyn v.v mt rt nhiu công sc và thi gian. Nếu không kiên nhn thì s không th nào xây dng nó. Tiến trình xây dng còn quan trng hơn kết qu đt được. Bi vì kết qu ph thuc vào tiến trình. Và trong tiến trình đó, con người hc hi liên tc đ cải thiện chính mình và phương pháp thc hin. Con người không hoàn ho nên s có nhiu li lm trên con đường xây dng này. Người ta cn chp nhn s bt toàn nhưng luôn tìm cách hoàn thin. Công lý, dân ch, pháp quyn, không th là những thứ xin cho, mà là phi t đánh đổi bằng m hôi nước mt ca mi công dân trong mi thi đi, xây dng và vun đp. Được như thế thì mi bn vng. Nếu thế h mi không hc bài hc lch s thì có nguy cơ sao lãng và ri làm sp nó hay b phá sp.

Tâm lý bt lc trước bt công d đưa đến nhng suy nghĩ, quyết đnh và hành x liên quan mt thiết đến s cung tín lãnh đo, bt chp mi chng c hay lý lun trước mt.

Nhưng nếu o tưởng mong đi vào (siêu) anh hùng, nhng lãnh đo mnh, vào các bin pháp huyn diu, mà không da trên các kh năng bt toàn và các gii hn thc tế ca con người, và các h thng do con người làm ra, thì h qu s vô cùng tai hại.

Mi thi đi, con người cn đc và hc lch s. Lch s tái din khi s người tìm hiu ch là thiu s, và nhng k cm quyn li tham lam và dt nát. Khi đa s ch biết nghĩ cho quyn li ca mình, thay vì cái chung, thì làm sao đi đu vi mt tp th có t chc với súng đn trong tay.

Đó là mi nguy cơ dn đến s lên ngôi ca k mnh, chế đ cường quyn, ch nghĩa dân túy, ch nghĩa xét li, v.v Nht là trong thi đi ca tin gi tràn ngp ngày nay.

Phạm Phú Khải

Nguồn : VOA, 10/10/2020

Tài liu tham kho :

1. Travis Clark, John Lynch, "The 10 highest-grossing movies of all time, including 'Avengers : Endgame'", Business Insider Australia, 5 April 2018. Đó là các phim "Avengers : Endgame" (2019), "Star Wars : The Force Awakens" (2015), "Avengers : Infinity War" (2018), "Marvel’s The Avengers" (2012), "Avengers : Age of Ultron" (2015), "Black Panther" (2018).

2. Newsday.com Staff, "The biggest box office hits of all time", Newsday, 14 September 2020.

3. Peter T. Coleman, "Addressing Injustice : Why and How Do People Seek Justice ?", Psychology Today, 21 September 2017.

4. Eileen Kennedy-Moore, "The Roots of Social Justice—Kids’ Responses to Inequality", Psychology Today, 30 September 2016.

5. Robin S. Rosenberg, "Superheroes Are Everywhere in the News", Psychology Today, 3 February 2011 ; Mikhail Lyubansky, "How Super Is Superhero Justice ? ", Psychology Today, 6 February 2012.

6. Ian Bremner, "The 'Strongmen Era' Is Here. Here’s What It Means for You", Time magazine, 3 May 2018.

7. Tony Walker, "The rise of strongman politics", La Trobe University, 24 July 2018.

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Phạm Phú Khải
Read 202 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)