Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Diễn đàn

08/06/2021

Tự mê, thao túng và hội chứng giả mạo

Phạm Phú Khải

Có l không có gì đa nguyên và phc tp như con người. Bên trong b óc nh bé là mt thế gii k diu và muôn màu. Mi tim năng và cơ hi nm đây. Chiến tranh hay hòa bình cũng nm trong đây. Ti sao li có người ch biết cho mình, t mê ? Ti sao cũng có nhng người có tâm đa ích k, chuyên thao túng tâm lý người khác cho li ích riêng mình ? Nhưng ti sao cũng có nhng người rt khiêm cung nhưng li vô cùng tài gii ? v.v

tume2 (2)

T mê, thao túng và hi chng gi mo - Hình minh ha.

Ti sao là câu hi rt khó, không biết làm sao tr li. Trong bài này ch bàn v hin tượng là chính.

T mê (narcissism)

T mê, hay t kiêu, là mt hin tượng không mi m gì đi vi con người. T mê không phi là vì mt người có nhiu lòng t trng. Nghiên cu mi nht cho thy rng s t mê khác bit đáng k vi lòng t trng v s phát trin, ngun gc, hu qu và kết qu ca nó. T mê ch yếu đến t ni khao khát được đánh giá cao hoc được ngưỡng m, mong mun tr thành trung tâm ca s chú ý và mong đi được đi x đc bit. Trong khi t trng là s t tin vào giá tr ca chính mình ; nó là mt ngun lc tâm lý quý giá và là mt yếu t rt tích cc trong cuc sng ; nó quan h mt thiết vi thành tích, các mi quan h tt và s hài lòng trong cuc sng.

T mê có trong hết tt c chúng ta, không nhiu thì ít. Bn thân người t mê, mt mình, thì vô hi. Nhưng con người là mt thc th xã hi, nên t mê luôn tác đng đến nhng người chung quanh. Vi tính cách tp th, trong cng đng, quc gia, đng phái chính tr, thi đua th thao, hay chng tc và tôn giáo, thì hu như ai cũng là nhng người t mê. Nó cũng có nhng mt ưu đim tích cc, nhưng khi đi quá đà, tr thành cc đoan, thì s thit hi s không h nh. Cái gì cc đoan quá khích cũng d đưa đến rn nt, hy hoi. Chng hn như lòng yêu nước, là rt tt, nhưng khi đi xa quá tr thành ch nghĩa quc gia, ch thy dân tc mình là trên hết, thì có vn đ ngay.

Nhng k t mê mình quá (narcissist) thường thiếu s đng cm (empathy), nhưng li mun người khác ngưỡng m h, chú ý đến h, có khi thn tượng h na, vì h tin rng h quan trng hoc hay hơn người khác.

Người t mê thường gây ra bao nhiêu vn đ phin toái và nhc nhi trong mi quan h vi người khác, bi vì cái tôi ca h quá cao. H mun làm trung tâm ca mi th. H có nhiu th thutthao túng mi quan h vi người khác. Chng hn, người t mê cho rng h biết hết tt c, nên người khác phi nghe h ; h vui sướng và t mãn bng cách kim soát và chinh phc người khác ; h ch làm các vic mà được vinh danh, tôn kính hay n phc ; h phá lut đ đt được mc tiêu, bt chp kết qu chung là gì ; h khoe khoang, khoác lác mà không biết ngượng. Tóm li k t mê l thuc vào ngun cung cp t người chung quanh đ h duy trì hình nh hi ht, ích k và t ph ca h.

Phi chăng tình trng (ch nghĩa) t mê đang ngày càng gia tăng, nht là trong gii tr ? Nhưng các nghiên cu v tâm lý thì không ng h nhn đnh này.

Thao túng tâm lý (gaslighting)

Gaslighting là mt thut ng được dùng khá nhiu trong thi gian qua (xem ngun gc chGaslighting đây). Nó có nghĩa là hình thc lm dng tâm lý trong đó mt người hoc mt nhóm người có kh năng khiến bn đt câu hi v s tnh táo, v kh năng nhn thc v thc tế, hoc v ký c ca bn. Nhng người gp phi tình trng b điu khin, thao túng v tâm lý này thường cm thy bi ri, lo lng và ri chính h không tin tưởng vào bn thân. Gaslighter thao túng nhn thc ca người khác mt cách ác ý, đ ri chính người đó là nn nhân nhưng li thc mc v mình, ng vc c điu mình là nn nhân hay chính mình là phm nhân.

Trên thế gii cũng tng có nhng người có kh năng thao túng tâm lý gn như toàn xã hi như thế, đin hình là Joseph Stalin, Adolf Hitler, Mao Trch Đông, Pol Pot v.v…

Hin nay cũng có nhng chính tr gia cũng t mê quá, nên h sn sàng làm mi th đ tiếp tc thao túng tâm lý người khác, và thao túng toàn xã hi.

Gaslight có th din ra trong mi quan h, trong gia đình, nhà trường, công s, và trong chính tr.

Trong quan h, nhng k thao túng tâm lý c tình tuyên truyn đến bn bè và gia đình ca nn nhân nhm cô lp h và khiến nhng người khác liên kết vi k thao túng. Điu này làm gim kh năng người khác tin câu chuyn ca nn nhân và ngăn chn vic kết ni ca h khi các kh năng có th giúp h bước ra khi ch đó.

Nói chung, các đc tính khác ca thành phn thao túng tâm lý này là :

- Chuyên môn nói láo và phóng đi

- Lp đi lp li các li di trá

- Làm ln chuyn khi b thách thc

- Chuyên môn chia r bn vi người khác

- Ln át và kim soát bn

- Đi nói xu rng bn là khùng điên, là bt n hoc chính bn là k thao túng

- Vu khng, chp mũ, m l bn nhng điu mà chính h li đang làm như thế vi bn

- Đánh ph đu người khác ; phóng chiếu suy din t trí tưởng tượng ca mình v.v

Không phi nhng người thao túng (gaslighter) đu là nhng k t mê (narcissist), nhưng nhng k t mê biết s dng th đon thao túng điêu luyn. Gaslighter cm thy rng h có quyn kim soát người khác, hoc rng cm xúc hoc ý kiến ca h là quan trng nht. H mun trn tránh mi trách nhim và đ mi li lm lên người khác.

Đc đến đây, các bn có thy ai chung quanh mình, người thân hay bn bè mình, đang là k t mê, hoc/và thao túng tâm lý ?

Nếu bn nhn ra k Gaslighter là mt người bn ca mình, thì bn cn xem có đáng đ bn tiếp tc mi quan h đy ngược đãi này không. Nó đc hi hơn bn nghĩ, nht là v lâu v dài.

Nếu k gaslighter đang lôi kéo bn đ đi gaslighting người khác thì bn cũng nên tránh thành phn này. Vì, theo thông thường, không có gì bo đm thành phn này không quay sang tn công bn trong tương lai.

Hi chng gi mo (imposter syndrome)

Có bao gi trong cuc đi ca bn, bn cm thy mình không xng đáng vi vai trò, chc v hay danh hiu mà mình lãnh nhn, hay người khác tng cho mình, không ?

Chng hn, trong gia đình tôi, cha m và anh ch đu nghĩ rng tôi rt gii toán. Có người còn nghĩ tôi viết văn cũng khá. Nhưng mi ngày tôi vn hc và nhìn thy mình có tiến b, nhưng vn thy mình rt nh bé.

Có vài ln tôi được gii thưởng cao quý v kh năng lãnh đo hay sáng kiến ti công s, nhưng tôi vn thy mình tm thường so vi bao người tài gii chung quanh.

Nhng cm nhn này, theo khoa hc tâm lý, là khá bình thường. Nó được gi là hi chng gi mo, tiếng Anh là imposter syndrome. Nó có th xy ra cho bt c ai, bt c lúc nào. Tht ra đi đa s con người, dù tài gii my, cũng có th b hi chng này.

Tài t go ciTom Hanks, vi hai gii thưởng Academy Awards, có ln chia s như sau : "Bt k chúng ta đã làm được gì, s có lúc mình nghĩ, 'Làm thế nào tôi đến được đây ? Khi nào h s phát hin ra rng tôi thc s là mt k la đo, và ly đi mi th ca tôi ?'".

Tom Hanks chia s thêm : "Có nhng ngày tôi biết rng 3 gi chiu mai tôi s phi trình bày mt s điu chuyn ti tình cm, và nếu tôi không th làm điu đó, có nghĩa là tôi s phi gi mo. Nếu tôi gi mo nó, điu đó có nghĩa là người ta có th bt qu tang khi tôi gi v, và nếu h bt được tôi như thế, thì đó ch là ngày tiêu đi."

Không ch riêng Tom Hanks, mà rt nhiu người ni tiếng và thành công khác cũng tri nghim tương t.

Mt trong nhng câu chuyn lý thú nht, tNeil Gaiman, mt tác gi người M, k như sau.

"Vài năm trước, tôi đã may mn được mi đến mt cuc hp mt ca nhng người gii và vĩ đi : ngh sĩ và nhà khoa hc, nhà văn và người khám phá ra nhiu th. Và tôi cm thy rng bt c lúc nào h cũng nhn ra rng tôi không đ tiêu chun đ có mt đó, trong s nhng người đã thc s làm được điu này. Vào đêm th hai hoc th ba ca tôi đó, tôi đng cui hành lang, trong khi mt chương trình gii trí âm nhc đang din ra, và tôi bt đu nói chuyn vi mt người đàn ông ln tui, lch s, rt tt bng, v mt s đ tài, k c tên chung ca chúng tôi [Neil]. Và sau đó anh ta ch vào hi trường ca mi người, và nói nhng li vi dng ý, "Tôi ch nhìn vào tt c nhng người này, và tôi nghĩ, tôi đang làm cái quái gì đây vy ? H đã to ra nhng điu tuyt vi. Tôi ch đến nơi mà tôi được gi đến". Và tôi nói, "Có. Nhưng anh là người đàn ô ng đu tiên lên mt trăng. Tôi nghĩ rng điu đó có giá tr cho mt cái gì đó ch."

Viết đến đây, chc mi người đoán được người đàn ông mà Neil Gaiman nói chuyn, có cùng tên đu, là ai ri phi không ?

Vâng, đó là Neil Armstrong, người đu tiên đáp xung mt trăng. Mt người được c thế gii ngưỡng m mt thi. Nhưng ông vn cm thy nh bé so vi bao người vĩ đi khác.

Ai cũng có ước mơ, hoài bão. Có khi rt ln. Có người tr nên vĩ đi, nhưng vn thy nh bé. H tht khiêm cung. Cho nên chúng ta còn nhiu điu phi hc hi lm phi không các bn ?

Thành công là mt tiến trình. Nó là s c gng không ngng ca mi chúng ta trong vic b tâm b trí b lc vào trong mc đích mình mun đt được. Nhưng không ai là siêu nhân. Không ai là đn bn không thng c. Ai cũng tng có lúc cm thy vô dng, hay vô vng, nhưng nh nim tin và ý chí mà vc được chính mình. Tuy thế, vn có lúc chúng ta cm thy h nghi, không biết mình xng đáng không, không biết mình làm có đt được đến đích mình đt ra không. Nhưng ri, tng bước, chúng ta c vic tiến đến. Đi nhng bước nh mà chc. Trãi qua tiến trình đó, chúng ta có cơ hi tôi luyn ý chí son sc hơn, nim tin vng chãi hơn. Nhng th thách và khó khăn luôn là cơ hi đ mình tiến lên mt bước. Ri mt bước na. Bước na v.v

Imposter syndrome là điu mà ai cũng có th tri qua. T vn, hoài nghi chính mình, không phi là điu hoàn toàn xu hay tiêu cc. Nó giúp cho chúng ta khiêm tn, biết được gii hn đ không tr nên t mê, t kiêu, t đi. Ngoài kia còn nhiu người tài gii hơn mình rt nhiu. Thế gii là mt bin hc vô b. Bng s chính trc và khiêm cung, dù nh nhoi đến my, mi chúng ta đu có th là người hu ích cho vic chung.

T mê va phi là điu cũng cn. Nhưng t mê quá s mt cân bng và trước sau gì cũng đau kh vì sau cùng s rt cô đơn. Người bình thường không thích k t mê, ngoi tr nhng người cung say. Thao túng tâm lý xy ra khá thường trong thi đi nay, và nó rt tai hi. Có nhng người điêu luyn đến đ h có kh năng thao túng tâm lý ca mt thành phn xã hi, đưa xã hi đó vào vòng lun qun ca tranh chp, chia r. Hi chng gi mo thot nghe có v t ti mc cm, nhưng chính nó cũng là liu thuc b đ còn gi được s lương tri, tnh táo và đúng đn trong mình (sanity).

Phm Phú Khi & Trn Kiu Ngc

 

Nguồn : VOA, 07/06/2021

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Phạm Phú Khải
Read 118 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)