Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Diễn đàn

13/09/2021

Hai mươi năm : từ biến cố 11 tháng 9 đến chủ thuyết Biden

Phạm Phú Khải

Tôi còn nh, cách đây 20 năm, vào mt đêm khuya ngày 11 tháng 9 gi AEST, mt người bn gi tôi. Anh không nói gì nhiu, nhưng ging có v khn cp và sng st. Anh nói nếu tôi còn thc thì hãy m Tivi ra xem. Có th lúc đó đã quá 12 gi đêm, đã qua ngày 12 tháng 9, múi gi AEST ri. Tôi nh lúc đó ch có vài đài truyn hình ti Úc. Bt lên đài nào thì cũng ch thy chiếu toàn hình nh ca hai tòa nhà caTrung tâm Thương mi Thế gii  đang bc cháy.

biden1

Ánh sáng Tòa Tháp Đôi ti New York, ngày 11 tháng Chín.

Chc cũng như bao người khác, nhìn hình nh ca biu tượng sc mnh Hoa K đang b tn công, mà lúc đó chưa biết là do nhóm khng b al-Qaeda thc hin, có l không ai tưởng tượng được chuyn đó xy ra. Câu hi thoáng trong đu rng k ch mưu là ai, làm sao có th làm được nhng chuyn khng khiếp như vy. Nếu h có vũ khí hy dit hàng lot trong tay, t sinh hc, hóa hc hay ht nhân, thì h có lưỡng l s dng không ?

Nhng tin tc, hình nh, phim nh, bình lun v.v v biến c 11 tháng 9 đã tràn ngp truyn thông mi nơi trên thế gii k t ngày đó. Qua thi gian, nó dn dn phai đi. Đến nhng k tưởng nim 1 năm, 10 năm, ri 20 năm, như trong mt hai ngày ti, chúng ta li được biết thêm mt s chi tiết, d kin.

Nhng ngày qua, tôi cũng dành chút thi gian xem li các phim tài liu v biến c này. Turning Point : 9/11 and the War on Terror ’ trên Netflix thc hin khá chi tiết và thu hút. Vi tôi, đim đáng chú ý là : mt, khi chiếcmáy bay đu tiên  đâm vào tòa nhà phía bc (north tower) vào lúc 8 :45 sáng gi New York, không ai, k c gii tình báo Hoa K, biết đó là cuc tn công khng b, cho đến khi chiếc máy bay th hai đâm vào tòa nhà phía nam (south tower), xy ra 18 phút sau, 9 :03 sáng. Mt tiếng sau, chiếc th ba đâm vào trung tâm quyn lc ca Hoa K, Lu Năm Góc, làm 125 nhân viên và dân s ca Bộ quốc phòng M b giết, cng vi 64 người trên chiếc máy bay này. Chiếc th tư, không rõ nhm vào Đin Capitol, Nhà Trng, Camp David, hay mt trong các lò đin nguyên t ca Hoa K, nhưng đã không thành công nh các hành khách người M can đm chiến đu và hy sinh đ ngăn chn mc tiêu ca al-Qaeda. V sau thì người dân mi biết được rnggii tình báo Hoa K  đã có thông tin c tháng trước đó rng al-Qaeda sp tn công Hoa K, có th bng không tc, nhưng không biết chính xác đâu, khi nào v.v Đim đáng chú ý khác là chi tiết v chương trình theo dõi mi hot đng b tình nghi có liên quan đến khng b, trong và ngoài Hoa Kỳ, có tên là Stellar Wind , gây lm sóng gió và tranh cãi ti Hoa K. Qua đó cho thy nước M tht vĩ đi, không phi vì sc mnh cng hay mm ca M, mà là trong mi thi đim, M luôn có nhng công dân dám can đm nói tht vi quyn lc, sn sàng chp nhn hu qu đ bo v công lý, lup pháp, đ không mt ai, k tng thng, có th lm dng quyn lc hay vi phm pháp lut. Nó cũng dn đến v ánEdward Snowden  làm mt uy tín Hoa K và gây nhc nhi cho Nhà Trng, bt k ai đang nm quyn.

Biến c 11 tháng 9 không ch thay đi Hoa K, mà còn c toàn thế gii. Bài này xin tóm gn trong ba đim. Th nht là nhng thay đi sâu rng v an toàn công cng và an ninh quc gia. Th hai là cuc chiến chng khng b đã đưa Hoa K đi quá sâu, nhưng cũng quá xa, so vi mc tiêu chng khng b lúc ban đu. Th ba là mt chính sách quan h quc tế thc tin, ch thuyết Biden, đã tr li Hoa K sau khi Taliban tr li Afghanistan.

Thay đi cách nhìn v an toàn và an ninh

Mi khi có xy ra khng b, s thay đi an ninh quc gia và an toàn công cng luôn luôn sâu rng. Nhưng biến c 11 tháng 9 thì gn như toàn din. Ngay c trong Thế Chiến I, II hay Chiến tranh Lnh, đi din vi các chế đ Đc Quc Xã, hay Liên Xô, nhng l hng ca tình báo và an ninh Hoa K chưa được nhìn thy hết cho đến khi v tn công khng b 11 tháng 9 năm 2001 xy ra. Do đó mi vn đ liên quan đến an ninh và an toàn công cng được lt ngược lên đ rà xét li. K t đó, tt c mi khía cnh v th thc (visas), di chuyn (nht là phi trường/không vn), xây dng, an ninh cng đng, nhn din danh tánh (identification) cho đến ngân hàng (banking), đu được xem xét và được ci t sâu rng, bng lut pháp. Ngoài ra, Hoa K mun tt c các quc gia phi hp tác trong cuc chiến chng li khng b : "Hoc cùng vi Hoa K, hoc chng li Hoa Kỳ" (You are either with us, or against us",lp trường ni tiếng  ca Tng thng George W Bush (chính sách cng rn này đã làm đng minh Hoa K khá e ngi, nht là trong ni b chính tr quc gia ca h). Hoa K mun biết mi ngun gc tài chánh đ truy đến tn cùng ai là k đang tài tr, nht là tài chánh, cho các nhóm khng b chng li Hoa K. Cách đây vài năm, tôi còn nh các ln đi du lch đến Thái Lan, Mã Lai, Singapore, Phi Lut Tân v.v thì mi khi đi tin Úc sang tin nước s ti, phn ln các ch đi tin đu hi h chiếu ca tôi. Tt nhiên cũng có vài nơi sn sàng "ra tin", nhưng hiếm. T đó nhng cơ quan quan sát mi giao dch tài chánh, nhưAustrac  ca Úc, đã tăng cường trách nhim v vic theo dõi, kim soát, và trng pht, nếu có hành vi phm ti, trong đó có khng b, được gi chung là chương trình Chng Ra tin và Chng Tài tr Khng b (Anti-Money Laundering and Counter-Terrorism Financing (AML/CTF) ). Đây là kết qu ca chiến lược chng ti phm xuyên quc gia và khng b k t 11 tháng 9 năm 2001.

Tôi cũng còn nh tht rõ hình nh phi trường Los Angelos trong chuyến đi đến M đu tháng 10 năm 2001, ch trong vòng mt tháng ca biến c 11 tháng 9. Phi trường gn như vng tanh. Bình thường trước đó phi xếp hàng ch bao nhiêu người, thì ln này, chuyến bay ca tôi tht vng, và khi đáp xung phi trường, cũng ch là chuyến bay duy nht vào lúc đó. S ch đi và kim soát ti phi trường, k c các chuyến bay ni đa, cũng tr nên gt gao hơn nhiu so vi trước.

Chiếm, nhưng không th mãi Afghanistan

Sau khi chn tn công chế đ Taliban ti Afghanistan vì đã nuôi dưỡng h tr cho al-Qaeda, TT George Bush, và tng thng kế nhim Barack Obama, quyết đnh góp phn xây dng nhà nước ti đây. Ngược giòng thi gian, trong thi Chiến tranh Lnh, Tng thng Ronald Reagan ch trương ym tr các phiến quân ti Afghanistan đ bng mi giá chng licuc xâm lăng ca Liên Xô  cui năm 1979. Chưa đy 10 năm sau, dưới s ym tr tài chánh và vũ khí ca Hoa K, Liên Xô quyết đnh rút quân vào đu năm 1989 vì không nhìn thy cơ hi thng li nào ti đây. Hoa K cũng không h có ý đnh đây vào lúc đó, nên không nghĩ đến vic ym tr và xây dng mt nhà nước vng mnh và t cường đ qun lý quc gia. Vì thế mà nn phiến quân đã đưa đến ni chiến, rt cuc Taliban lên nm quyn t năm 1996 đến 2001. Rút kinh nghim, sau khilt đ chế đ Taliban  cui năm 2001, Hoa K và đng minh phi nghĩ đến vic xây dng mt chính quyn thân vi Tây phương, và đ mnh đ có kh năng điu hành quc gia, nht là tàn dư ca Taliban. Nhưng sau 20 năm, Taliban tr li vào gia tháng 8 va qua.

Bài hc v Afghanistan thì rt nhiu chuyên gia và bình lun gia đã nói. Viết c mt quyn sách, hay chc cun, cũng chưa chc nói lên hết mi khía cnh phc tp ca vic xây dng nhà nước, nht là đi phó vi vn nn tham nhũng v.v Vn đ quan yếu là bài hc cho ai, và ti sao, thì góc nhìn và câu tr li s khác nhau.

Đi din vi s sp đ Taliban, theoJames Dobbins , mt chuyên gia v ngoi giao và an ninh ti RAND Corporation, cho rng Afghanistan đã b mt lâu ri. Dobbins bin lun rng, Hoa K sau khi chiếm Afghanistan cui năm 2001 có ba chn la : chiếm gi Afghanistan lâu dài ; tái chiếm khi cn ; hay giúp xây dng mt chế đ va đ kh năng đ t qun lý quc gia. Dobbins cho rng chính quyn Bush đã chn phương hướng s 3, nhưng vì thiếu cam kết ngay t ban đu, trong đó thiếu nhng n lc quan yếu đ xây dng ngay lp tc lc lượng cnh sát và quân đi Afghanistan, trong khi không đánh giá đúng mc các mi đe ha t các lãnh chúa, cũng như s phc tp ca đa chính tr ti đây khi Afghanistan b bao vây bi hu hết các quc gia hoc thù ghét hoc, nh hơn, không ưa thích gì Hoa K.

Nhiu chuyên gia khác nhn đnh tham nhũng là mt trong các yếu t chính yếu đưa đến s sp đ ca chính quyn Afghanistan mà Hoa K đã n lc xây dng.

Qu là xây dng mt nhà nước mà không có văn hóa chính tr nn tng tht là gian nan, th thách, và mt nhiu thế h. Không có nn tng như truyn thng đi thoi, thương lượng, tha thun vi nhau vì li ích chung, ngay c khi có khác bit hay xung đt, mà li coi nhau như thù nghch đ ri loi tr nhau, tiêu dit nhau, như các chế đ đc tài, cng sn, hay quân ch tuyt đi thi xưa, thì không ai và không gii pháp nào giúp được mt văn hóa chính tr t hi như thế được.

Tuy Taliban tr li Afghanistan 20 năm sau, cuc chiến chng khng b ca Hoa K đã bước sang mt gian đon mi. Các tàn dư ca al-Qaeda, IS hay các nhóm cc đoan Hi giáo thánh chiến khác, tuy đang hin hu khp nơi trên thế gii, nhưng đang ln trn s truy lùng gt gao ca Hoa K. Không có mt quc gia hay chính quyn nào dám công khai hay ngm ngm ym tr h na, k c Taliban.

Ch thuyết hin thc Biden ?

Hoa Kỳ t nay v sau chc luôn thc tin hơn nhiu t bài hc Afghanistan và Iraq. S không còn chiến tranh miên vin (forever war) na. Quyết đnh rút quân Hoa K khi Afghanistan, do Tng thng Biden công b vào tháng Tư, là mt quyết đnh đúng đn . S không có mt thi đim nào là toàn ho c. Trách nhim xây dng và bo v nhà nước và quc gia là ca người dân Afghanistan, không phi ca Hoa K.

Trong bài "Ai đã làm mt Afghanistan " ngày 20 tháng 8, tôi có chia s rng "… biến c Afghanistan tun qua s thay đi sâu sc lên chính sách ngoi giao và quân s ca M trong thi gian ti".

Qu tht, ngày 31 tháng 8 va qua, Tng thng Biden đã chính thccông b  kết thúc "k nguyên ca các hot đng quân s ln nhm tái lp các quc gia khác". Ch thuyết Biden (Bidens doctrine) ngày càng hình thành rõ nét hơn : nghiêng v hin thc hơn.

T New York Times, ngày 4 tháng 9,nhn đnh  rng, Biden đã đưa ra nhng gì ông tin rng đó là cách tt hơn đ bo v li ích ca Hoa K trên toàn thế gii thông qua kênh ngoi giao, kh năng chng khng b s dng quân đi có mc tiêu hn hoi, và hành đng mnh m khi cn thiết. Chng hn, trng pht bn khng b hay nhà nước nào tn công Hoa K, bng bin pháp quân s khi cn, như ra lnh tn công vào phiến quân Shia được Iran hu thun ti Syria, hay nhóm IS chu trách nhim v khng b ti phi trường Kabul. T New York Times cũng bin lun rng ch thuyết Biden nhìn thy Trung Quc là đi th cnh tranh mang tính sng còn ca M, Nga như k phá ri, Iran và Bc Triu Tiên là k sinh sôi ny n ht nhân, các mi đe da an ninh mng thì biến hóa không ngng, và khng b thì lan rng ra ngoài Afghanistan.

Phó giáo sư quan h quc tế Joshua Shifrinson, và chuyên gia Stephen Wertheim, trong bài viết "Biden Người Hin thc " (Biden the Realist), trên tp chí Foreign Affairs ngày 9 tháng 9, nhn đnh rng nhng gì chúng ta hiu v Biden chưa hn đã đúng, hay đy đ. Shifrinson và Wertheim cho rng Biden đã ph đnh lp trường mà người ta tng hiu v ch nghĩa quc tế cp tiến (liberal internationalist), mt trường phái quan h/chính tr quc tế chính ca Hoa K, ngoài hin thc (realism/realist). Tng thng Barack Obama phn ln thc hin ch trương này. Trường phái liberal internationalism tin vào vic xây dng nhà nước Afghanistan dân ch đ chuyn hóa chính tr vùng và phát huy các giá tr quc tế, như nhân quyn. Biden cũng tin tưởng mnh m v dân ch và nhân quyn, nhưng hành đng ca ông gn đây cho thy ông nghiêng v trường phái hin thc hơn. Shifrinson và Wertheim bin lun rng trong sut s nghip ca mình, Biden đã theo đui ch nghĩa thc dng v an ninh quc gia trên chính sách đi ngoi chính thng. Qua kinh nghim thc tin, s tính toán đã khiến Biden tr thành mt người ng vc v các cuc chiến thay đi chế đ và nhng n lc khác đ thc hin các giá tr ca Hoa K bng lc lượng quân s.

20 năm sau cuc khng b 11 tháng 9, Hoa K và thế gii, và c các nhóm khng b Hi giáo, đã thay đi sâu sc v nhiu mt. Nhưng nhng ưu tiên ca Hoa K không còn như trước đây, vì khng b không còn là mi đe da sng còn như xưa. Mi đe da ln hơn, h thng hơn, hùng mnh hơn, đến t các chế đ đc tài cng sn và ch nghĩa xét li. Rõ ràng s giao tranh quyn lc gia các cường quc trên thế gii, như Hoa K và Trung Quc, ngày mt gia tăng v.v

Trước các th thách v an ninh quc gia, mi lãnh đo đu nghiêng v chiến lược hin thc đi vi đi th ca mình, nhưng vn tiếp tc ch trương quc tế cp tiến vi đng minh, và nhân đo vi nhng nước nghèo không đe da đến mình. Tng thng Biden cũng vy.

Nhưng ch thuyết hin thc Biden có phi là gii pháp cho chiến lược ngoi giao ca Hoa K trong thi gian ti, hay cho xu hướng dân ch và nhân quyn mt cách thc tin không, thì cn thi gian mi biết được. Tôi s tr li tìm hiu đ tài này sâu hơn vào dp khác.

Phạm Phú Khải

Nguồn : VOA, 13/09/2021

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Phạm Phú Khải
Read 133 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)