Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Diễn đàn

22/02/2024

Bàn về kinh tế phi thị trường và kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa

Tùng Phong

Phần 1

B nhãn ‘kinh tế phi th trường’, ai hưởng li ?

Việc vận động chính giới Hoa Kỳ bỏ nhãn "nền kinh tế phi thị trường" là nỗ lực chính trị liên tục của Hà Nội trong những năm qua, ở mọi cấp độ ngoại giao.

kinhte1

"Kinh tế phi th trường" ca Vit Nam là mt phiên bn copy ca kinh tế Trung Quc.

"Gáo nước lạnh" cho lời đề nghị khiếm nhã

Ngay sau khi nâng cấp quan hệ hai nước Việt Mỹ lên tầm "chiến lược toàn diện", Hà Nội đã liên tục hối thúc và đề nghị Washington loại bỏ nhãn "nền kinh tế phi thị trường".

Mới đây, hôm 23/01/2024, đại sứ Việt Nam tại Hoa kỳ, Nguyễn Quốc Dũngkêu giWashington hãy chm dt vic gn nhãn "nn kinh tế phi th trường" (NME) đi vi Hà Ni. Ông đi s Vit Nam cnh báo rng, vic duy trì các mc thuế trng pht đi vi hàng hóa Vit Nam là điu không tt cho mi quan h song phương đang ngày càng thân thiết hơn.

Phải hiểu thế nào về lời cảnh báo có phần nghiêm trọng và nhiều ẩn ý này của ông Nguyễn Quốc Dũng ?

Trước đó, cả ông thủ tướng Phạm Minh Chính và chủ tịch nước Võ Văn Thưởng liên tục kêu gọi giới chức Hoa Kỳ công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường trong những lần công du vào tháng Chín và tháng Mười Một, 2023.

Chuyến đi của ông Phạm Minh Chính chỉ cách 10 ngày sau chuyến công du lịch sử của Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden tới Hà Nội để cùng với Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng ký kết nâng cấp quan hệ ngoại giao hai nước. Ông chủ tịch nước Võ Văn Thưởng đã có một phát ngôn gây chú ý khikêu gọi giới chức Hoa Kỳ cần thực hiện việc gỡ bỏ nhãn "nền kinh tế phi thị trường" cho Việt Nam bằng "quyết sách chính trị" chứ không nên theo "qui định một cách cứng nhắc".

Việc vận động chính giới Hoa Kỳ bỏ nhãn "nền kinh tế phi thị trường" là nỗ lực chính trị liên tục của Hà Nội trong những năm qua, ở mọi cấp độ ngoại giao. Giờ đây, điều này dường như đã trở thành một yêu cầu cấp bách.Giới chức Việt Nam đang rất nóng lòng đạt được mục tiêu này vì lợi ích đặc biệt hay chịu áp lực nào đó ? Phải chăng điều Hà Nội lo ngại là khả năng Donald Trump trở lại Nhà trắng sau cuộc bầu cử tháng 11/2024 ? Vị tổng thống thứ 45 của Hoa Kỳ, đồng thời là doanh nhân tỷ phú từng có những phát ngôn gây sốc khi chỉ mặt, đặt tên"Việt Nam là kẻ lạm dụng thương mại tồi tệ nhất", rất có thể có những quyết định bất lợi đối Việt Nam nếu trở lại nắm quyền và tiếp tục cuộc thương chiến với Trung Quốc.

Trước sự hối thúc của chính giới Việt Nam,8 thượng nghị sĩ và 25 dân biểu Hoa Kỳ gn đây có thư đề nghị chính quyền Biden không công nhận nền kinh tế thị trường cho Hà Nội. Trong thư, các nghị sĩ và dân biểu chỉ rõ những lo ngại về việc "các tiêu chun lao đng chưa được ci thin, bao gm c vic bt đèn xanh cho hàng hóa có s dng lao đng cưỡng bc Trung Quc"như Thượng nghị sĩ Massachusettes, Elizabeth Warren thay mặt cho 8 nghị sĩ ký chung một bức thư gửi bà Bộ trưởng Thương mại Rainmondo.

Còn lá thư của 25 dân biểu khác, dân biu Rose DeLauro, đi din bang Connecticut nêu vấn đề "...vai trò ca Vit Nam như là mt kênh chuyn tiếp hàng hóa Trung Quc được buôn bán không công bng nhm tránh né lut thương mi đã có t lâu.Chúng tôi phi đm bo lut thương mi ca chúng ta không b xâm phm"

Các nhà lập pháp Hoa kỳ nêu ra 6 tiêu chí theo Đạo luật Omnibus 1988 và đánh giá Việt Nam chưa đáp ứng được bất cứ tiêu chí nào trong đó.Điều này có nghĩa lời đề nghị của Hà Nội thiếu cơ sở pháp lý và thực tế để chính phủ Tổng thống Joe Biden xem xét đưa Việt Nam ra khỏi danh sách các nước có "nền kinh tế phi thị trường". Hoa kỳ là một quốc gia pháp trị, "tam quyền phân lập". Chính phủ của Tổng thống Joe Biden, dù có "mun" cũng khó lòng tùy nghi đưa ra những "quyết sách chính trị" trái với qui trình luật pháp.

Một ví dụ là Trung Quốc nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới, "phiên bản gốc" mà Việt Nam copy theo hiện vẫn chưa được Hoa Kỳ và Liên Âu công nhận "nền kinh tế thị trường". Bởi Trung Quốc cũng chưa đáp ứng được 6 tiêu chí mà các nghị sỹ và dân biểu Hoa kỳ nhắc đến khi xem xét nền kinh tế Việt Nam.Năm 2019, Bộ Tài chính Hoa Kỳ viện dẫn Điều 3004 của Đạo luật Omnibus, xác định Trung Quốc là nước thao túng tiền tệ khi cáo buộc ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) kiểm soát sâu rộng đối với tỷ giá đồng Nhân dân tệ.

Như để củng cố cơ sở cho đề nghị "không công nhận nền kinh tế thị trường cho Hà Nội" của 8 nghị sĩ và 25 dân biểu, cơ quan Hải quan và Bảo vệ biên giới Hoa kỳ (CBP) vừatuyên bố rằng Việt Nam là nước xuất khẩu hàng hóa dính dáng đến việc sử dụng lao động cưỡng bức người Uyghur (Duy Ngô Nhĩ) lớn nhất trong năm 2023, vượt qua cả Trung Quốc.

Theo số liệu của CBP, Việt Nam đứng đầu danh sách quốc gia có giá trị hàng hóa bị từ chối nhập cảnh, cao hơn Malaysia và Trung Quốc, với 1.197 lô hàng có trị giá hơn 220,3 triệu USD. Ngoài dệt may giày dép, các mặt hàng khác như điện tử, vật liệu công nghiệp và chế biến cũng đều góp mặt trong danh sách hàng hóa bị CBP cấm nhập cảnh.

Nền kinh tế đang lịm dần thể hiện rõ qua đời sống dân sinh và một cái Tết nguyên đán Giáp Thìn 2024 buồn hiu hắt, mặc cho những tuyên bố thắng lợi vẻ vang mà giới lãnh đạo rộn rã đọc trên tivi. Những chứng cứ mà CBP đưa ra, sự phản đối của các nhà lập pháp Hoa Kỳ, chẳng khác nào một gáo nước lạnh cho lời đề nghị của Hà Nội.

Nỗi oan Thị Màu

Việc hàng hóa Trung Quốc tạm nhập vào Việt Nam, đóng mác "Made in Việt Nam", rồi tái xuất vào thị trường Mỹ đã bùng nổ kể từ thương chiến Mỹ - Trung dưới trào tổng thống Donald Trump.

Năm 2020, một báo cáo của Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR) chỉ ra trong cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam có sự trùng lặp về chủng loại mặt hàng có giá trị xuất nhập khẩu tăng vọt, giữa nhập khẩu từ Trung Quốc và xuất khẩu vào thị trường Hoa Kỳ, chủ yếu là máy tính, sản phẩm điện tử, linh kiện, máy móc, thiết bị dụng cụ Từ đó, VEPR đặt nghi vấn"Sự tăng trưởng đột ngột của nhập khẩu từ Trung Quốc và xuất khẩu sang Mỹ cho cùng một số loại mặt hàng nhiều khả năng chỉ thuần túy là tạm nhập tái xuất chứ không phải do sản xuất trong nước được mở rộng".VEPR cnh báo Vit Nam có nguy cơ tr thành th trường tm nhp tái xut ca Trung Quc nhm lách lnh trng pht ca M đi vi hàng hóa xut khu ca Trung Quc.

Thực tế là, hàng hóa Trung Quốc có một quá trình dài núp dưới C/O (Certificate of Origin) Việt Nam để hưởng ưu đãi thuế quan. Năm 2019, Bộ Thương mại Hoa Kỳ kết luận về v điu tra chng ln tránh thuếchng bán phá giá, chng tr cp đi vi thép cun cán ngui và thép chng ăn mòn ca Vit Nam s dng nguyên liu thép cán nóng nhp khu t Đài Loan và Hàn Quc. Theo đó, Bộ Thương mi M(DOC) đã chính thc quyết đnh áp thuế cao nht là 456% lên mt s sn phm thép được sn xut ti Hàn Quc hoc Đài Loan (Trung Quc), sau đó đưa sang Vit Nam đ gia công đơn gin ri xut khu sang M. Chỉ trong 3 năm, từ 2015- 2018,nhp khu thép cán ngui t Vit Nam tăng hàng chục lần mỗi năm, t 9 triu USD lên 215 triu USD, trong khi nhp khu thép chng ăn mòn tăng t 2 triu USD lên 80 triu USD.

Trên đây là một ví dụ tiêu biểu hàng hóa Việt Nam thực chất là "hồn Trung, xác Trung, dán mác Việt". Một con số không nhỏ các doanh nghiệp Việt Nam là bình phong của các doanh nghiệp Trung Quốc, Hàn Quốc. Điều đó phần nào lý giải con số nhập siêu từ hai thị trường này gần tương đương với con số xuất siêu sang Hoa Kỳ. Ví dụ, năm 2022, Việt Namnhập siêu từ Trung Quốc 60,9 tỷ USD và Hàn Quốc là 37,8 tỷ USD. Trong khi đó, xuất siêu sang Hoa kỳ là 94,91 tỷ USD. Năm 2023, con số xuất siêu sang Hoa Kỳ là 83 tỷ USD, giảm 12,6%. Đồng thời nhập siêu từ Trung Quốc và Hàn Quốc là $79 tỷ, cũng giảm tương ứng là 17,6% và 23,3%.

Việt Nam đứng trong top 3 vùng lãnh thổ mà Hoa kỳ có thâm hụt thương mại lớn nhất và quốc gia Đông Nam Á này đang chịu áp đặt 25 lệnh chống bán phá giá và 4 vụ điều tra đang chờ xử lý tại thị trường Hoa Kỳ. Đề nghị của các nghị sĩ, dân biểu Hoa Kỳ là hoàn toàn có căn cứ và việc Hà Nội kêu "oan" thì với những con số của hải quan và bảo vệ biên giới Hoa kỳ (CBP) đưa ra, nỗi oan đó hẳn giống như "nỗi oan thị Màu" mà thôi.

Cơ hội nào cho Việt Nam ?

Hoa Kỳ cùng với EU là hai thị trường xuất khẩu giúp Việt Nam kiếm được nguồn thặng dư thương mại đóng vai trò quyết định sức khỏe và sự phát triển của nền kinh tế gần như phụ thuộc hoàn toàn vào gia công xuất khẩu. Bất kể biến động nào liên quan đến mc cầu ca thị trường, thuế quan, các tiêu chuẩn về kỹ thuật, lao động, môi trường của hai thị trường này đều có thể tác động rất lớn tới các ngành sản xuất của Việt Nam.

Đơn cử như trước khi bị áp thuế chống bán phá giá, thép cán của Việt Nam vào thị trường Mỹ đang tăng theo cấp số lần mỗi năm. Bất chấp những lo ngại về ô nhiễm môi trường, hàng loạt các dự án thép được bộ Công thương ồ ạt cấp phép trong giai đoạn này. Tuy vậy, sau khi bị áp mức thuế lên tới hơn 450%, ngành thép của Việt Nam nhanh chóng rơi vào tình trạng thua lỗ và phá sản hàng loạt từ 2020. Trong năm 2023, do nhữngvi phạm Đạo luật Ngăn chặn lao động cưỡng bức người Duy Ngô Nhĩ (UFLPA) của Hoa Kỳ vì sử dụng nguyên liệu bông vải có nguồn gốc từ Tân Cương - Trung Quốc (bị cho là sản phẩm bởi lao động cưỡng bức), doanh nghiệp may mặc của Việt Nam đã thiệt hại nặng,mất ngôi vị hàng đầu vào tay Bangladesh. Điều này có thể tiếp tục xảy ra đối với các doanh nghiệp da giày, đồ gỗ theo như cảnh báo mới đây của Viện nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR).

Việc bị dán nhãn "nền kinh tế phi thị trường" cùng với profile ngày càng dày về các hành vi gian lận thương mại, hàng hóa Việt Nam sẽ gặp nhiều rủi ro pháp lý và bị áp đặt mức thuế rất cao. Mục tiêu gỡ bỏ nhãn "nền kinh tế phi thị trường" đang ngày càng trở nên cấp bách đối với Hà Nội. Với lập luận mà giới lập pháp Hoa Kỳ đưa ra theo Đạo luật Omnibus 1988, có rất ít cơ hội để Việt Nam có thể lách qua khe cửa hẹp. Tuy vậy, năng lực "vận động hành lang" của Hà Nội là không thể xem nhẹ.

Tháng 4/2020, Việt Nam đã có khả năng cao bị Hoa Kỳ đưa vào khung giám sát và thậm chí bị trừng phạt thuế khi phạm cả ba tiêu chí là thặng dư thương mại vượt ngưỡng 20 tỷ USD (năm 2019, thặng dư thương mại của Việt Nam với Hoa kỳ là 50,89 tỷ USD) ; Thặng dư tài khoản vãng lai 3,2%GDP (ngưỡng xem xét tối thiểu là 3%) ; Mua ròng ngoại tệ liên tục đạt ngưỡng 8% GDP (ngưỡng xem xét là 2%). Dưới trào tổng thống Donald Trump,Việt Nam đã bị dán nhãn "thao túng tiền tệ" và cái nhãn này đđược chính quyền Joe Biden gỡ bỏ sau những nỗ lực ngoại giao của Hà Nội mặc dù Việt Nam vi phạm cả 3 tiêu chí theo Bộ tài chính Hoa kỳ.

Một ví dụ khác về khả năng "vận động hành lang" của Hà Nội là việc quốc gia cộng sản này bất chấp "bảng thành tích" tồi tệ về vi phạm nhân quyền, đàn áp ngôn luận, ngăn cấm việc thực thi các quyền đđược hiến định trong Hiến Pháp như quyền tự do báo chí, tự do lập hội, tự do tín ngưỡng, công đoàn độc lập vẫn được bầu vào hội đồng nhân quyền Liên Hợp Quốc tháng 10 năm 2022. Trước đó,Việt Nam đã ký kết Hiệp định tự do thương mại Việt Nam - EU (EVFTA) và Hiệp định bảo hộ đầu tư (IPA) với Liên Âu tháng Sáu, 2019.

Có lẽ tự tin vào khả năng "vận động hành lang" với những lời hứa không bao giờ được thực hiện, Hà Nội đang ra sức thuyết phục Washington công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường trước thời điểm nước Mỹ bước vào kỳ bầu cử đầy kịch tính vào tháng Mười Một tới đây. Nếu chính quyền Joe Biden chấp thuận đề nghị này, thì đó không chỉ là thắng lợi của nhà cầm quyền Việt Nam. Hãy nhìn khả năng này trên bình diện cao hơn, điều gì đã khiến cho chính quyền Hoa Kỳ nhượng bộ những vi phạm về thương mại có hệ thống trong một thời gian dài, khi các cơ quan như CBP thừa biết Việt Nam là "cửa hậu" của Trung Quốc ?

"Vit Nam là mt trong nhng quc gia b Trung Quc li dng đ che đy ti ác ca mình" và " Chính ph Vit Nam, dù c ý hay vô tình, đã tìm cách lách lut UFLPA, t đó t dính líu đến s đng lõa vi ti ác dit chng ca Đng Cng sn Trung Quctheo như lời nhận xét của bà Rushan Abbas - người sáng lp và giám đc điu hành ca Chiến dch cho người Duy Ngô Nhĩ (Campaign for Uyghurs). Nếu lời đề nghị dỡ bỏ nhãn "kinh tế phi thị trường" bằng "quyết sách chính trị" của ngài chủ tịch Võ Văn Thưởng được chấp thuận, hẳn nhiên đó cũng là một thắng lợi của Trung Quốc. Người chịu thua thiệt là người dân, các doanh nghiệp Mỹ. Điều đđồng thời cũng là một bước lùi của các định chế đã tạo ra sự hùng mạnh của hợp chủng quốc Hoa Kỳ và nền Dân trị lừng danh mà Alexis de Tocqueville từng ca ngợi.

Trong khả năng còn lại, điều Việt Nam nên tập trung là thay đổi hệ thống luật pháp, cơ cấu nền kinh tế chứ không phải nỗ lực "vận động hành lang" để tiếp tục trục lợi thương mại, gây tổn hại cho đối tác. Sự thay đổi cần thiết không chỉ vì yêu cầu đáp ứng 6 tiêu chí theo Đạo luật Omnibus 1988 mà còn để tự giải phóng các nguồn lực vốn bị kìm hãm từ trong tư duy và thể chế lỗi thời, nâng cao sức cạnh tranh nền kinh tế.

Theo quan điểm thực dụng, trong khi vừa "vận động hành lang", Hà Nội nên có một sự cam kết từ thượng tầng, nỗ lực cải cách thể chế một cách thực chất. Điều đó không phải là một rủi ro chính trị mà là một quá trình thay đổi để "cá chép hóa rồng". Cơ hội cho Việt Nam vẫn rất lớn nhưng thời gian không chờ đợi và quá nhiều biến số khó đoán ở phía trước.

Tùng Phong (20/02/2024)

******************************

Phần 2

‘Kinh tế th trường xã hi ch nghĩa’ : Cỗ xe va đp thng va đp ga

Dưới góc độ Hiến pháp và Thể chế, tồn tại những mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực tiễn, đối lập với các tiêu chí để xem xét Việt Nam có phải một nền kinh tế thực sự t do hay không.

kinhte2

Các nhà lãnh đạo Việt Nam đang vừa đạp chân phanh, vừa nhấn chân gas cỗ xe kinh tế già nua.

Câu hi mang tính k thut đt ra là : Đâu là khác biệt giữa "nền kinh tế thị trường" và "nền kinh tế phi thị trường" ? Các căn cứ pháp lý và tiêu chí xem xét hai mô hình này là gì ?

Hôm 28/1 và 29/1, hơn 30 nhà lập pháp Hoa kỳ viện dẫn 6 tiêu chí theo Đạo luật Omnibus 1988, cho rằng Việt Nam không đáp ứng được bất cứ tiêu chí nào và yêu cầu chính phủ Tổng thống Joe Biden không chấp nhận lời đề nghị của Hà Nội.

Trong khuôn khổ một bài viết ngắn, người viết không thể phân tích được hết 6 tiêu chí của Đạo luật Omnibus trong trường hợp nền kinh tế Việt Nam mà chỉ tập trung nói về sự khác biệt căn bản giữa nền "kinh tế thị trường" và "phi thị trường" dưới góc độ của Hiến Pháp, những mâu thuẫn giữa lý thuyết duy khoa học với thực tiễn ngay trong cơ cấu nền tảng của thể chế chính trị Việt Nam. Đó là vấn đề về quyền sở hữu Đất đai và vai trò của thành phần Kinh tế Nhà nước trong Hiến Pháp 2013, tương ứng với tiêu chí 4 và tiêu chí 5 mà các nhà lập pháp Hoa Kỳ nhắc đến :

Tiêu chí s 4 : Mc đ s hu hoc kim soát ca chính ph đi vi tư liu sn xut. Vit Nam vn là mt nước cng sn vi nn kinh tế tp trung, nhà nước. Mc dù đã có mt s ci cách trong nhng năm gn đây nhưng vn chưa đ đ đáp ng các tiêu chí đ tr thành mt nn kinh tế th trường, vì các doanh nghip nhà nước "đóng vai trò thiết yếu trong s phát trin kinh tế ca Vit Nam".

Tiêu chí s 5Mc đ kim soát ca chính ph đi vi vic phân b ngun lc cũng như các quyết đnh v giá c và sn lượng ca doanh nghip. Chính ph Vit Nam tiếp tc thúc đy các doanh nghip nhà nước ca mình hơn các đơn v khác, và điu đó bao gm vic s dng các bin pháp kim soát giá, đc bit là trong các ngành công nghip ch cht như "xăng du, thép, bê tông, vn ti, thc ăn chăn nuôi, thc phm và thiết b y tế".

Kinh tế nhà nước : Trụ cột hay ung nhọt của nền kinh tế ?

Theo Hiến pháp 2013, các nhà lập pháp Việt Nam đã thể chế hóa nền kinh tế ịnh hướng xã hội chủ nghĩa" với sự xác định vai trò và ưu thế tuyệt đối của của kinh tế nhà nước.

Khon 1, Điu 51, Hiến pháp năm 2013 quy đnh : "Nn kinh tế Vit Nam là nn kinh tế th trường đnh hướng xã hi ch nghĩa vi nhiu hình thc s hu, nhiu thành phn kinh tế ;kinh tế nhà nước gi vai trò ch đo".

Điều này được khẳng định và nói rõ hơn bởi Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng trong một bài viết đăng trên Tạp chí Cộng sản khi ông còn là Chủ tịch hội đồng lý luận trung ương.

"...Kinh tế nhà nướcphi phát huy được vai trò ch đo trong nn kinh tế quc dân, là nhân t m đường cho s phát trin kinh tế, là lc lượng vt cht quan trng và là công c đ Nhà nước đnh hướng và điu tiết vĩ mô nn kinh tế. Doanh nghip nhà nước gi nhng v trí then cht ; đi đu ng dng tiến b khoa hc và công ngh ; nêu gương v năng sut, cht lượng, hiu qu kinh tế - xã hi và chp hành pháp lut.." ("Kinh tế th trường đnh hướng xã hi ch nghĩa : Quan nim và gii pháp phát trin, Nguyễn Phú Trọng").

Trong thực tế, doanh nghiệp nhà nước là khối doanh nghiệp nắm giữ nhiều tài sản, tài nguyên, vốn và ưu đãi chính sách nhất nhưng đóng góp cho nền kinh tế rất hạn chế. Những hạn chế cố hữu này hơn 3 thập kỷ chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa quan liêu sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vẫn không có gì tiến bộ hơn.

S liu t báo cáo ca các B qun lý ngành, y ban nhân dân cp tnh (s liu báo cáo tài chính hp nht), tng hp tình hình tài chính và kết qu hot đng sn xut, kinh doanh năm 2019 ca 491 doanh nghiệp nhà nước cho thy :Tng tài sn ca các doanh nghiệp nhà nước là 2.992.834 t đng. T trng tài sn c đnh bình quân chiếm 38% tng tài sn. Trong đó, khi các tập đoàn, tổng công ty, công ty m - con có tng tài sn là 2.738.533 t đng, chiếm 92% tng tài sn ; các Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên đc lp còn li chiếm 8% tng tài sn.

Mặc dù,các doanh nghip 100% vn nhà nước ch chiếm khong 0,08% s doanh nghip hot đng nhưng nm gi khong 7% tng tài sn và 10% vn ch s hu ca toàn b doanh nghip trên th trường, chiếm khong 25,78% tng vn sn xut, kinh doanh và 23,4% giá tr tài sn c đnh, đu tư tài chính dài hn ca các doanh nghip. Tuy nhiên, số lượng lao động mà khối doanh nghiệp này tạo ra chỉ bằng7,3% tòan bộ thị trường lao động. Tức là về mặt an sinh xã hội, doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò thứ yếu. Năm 2019, Bộ Tài Chính cho biết nợ của khối doanh nghiệp nhà nước cũng cao nhất trongkhối doanh nghiệp với 1,9 triệu tỷ, chiếm khoảng 55% tổng số nợ phải trả. Hệ số Nợ phải trả/vốn chủ sở hữu trung bình doanh nghiệp Nhà nước là 1,09 lần.

Những tập đoàn như Điện lực Việt Nam (EVN), Than khoáng sản (TKV), Dầu khí quốc gia (PVN), Vietnam Airlines, SBIC, Vinalines, gang thép Thái Nguyên luôn làm ăn thua lỗ, nhập khẩu những công nghệ lạc hậu của Trung quốc, gây ô nhiễm môi trường, lãng phí và tham nhũng. Mới đây nhất, truyền thông trong nước cho biết Tập đoàn SBIC với 7 công ty con đđệ đơn xin phá sản vào đầu năm 2024. Khối nợ khổng lồ từ thời Vinashin tiền thân của SBIC, hay của EVN, TKV, Vietnam Airlines tất cả các tập đoàn nhà nước khác, cuối cùng chỉ có thể "tái cơ cấu" vào những sắc thuế, phí gián thu qua hàng hóa, dịch vụ thiết yếu như điện, nước, xăng dầu mà người dân phải gánh chịu.

Sự phân biệt đối xử giữa doanh nghiệp nhà nước và tư nhân là cả một vực thẳm. Trong khi doanh nghiệp nhà nước được ưu đãi về đất đai, trụ sở, vốn vay, phương tiện sản xuất và cơ sở hạ tầng được đầu tư hoàn toàn hoặc một phần từ ngân sách, được hưởng các ưu đãi về thuế, phí thì kinh tế tư nhân hoàn toàn là con số KHÔNG nếu lấy xuất phát điểm là 1986 thời điểm nhà nước "cởi trói" cho kinh tế tư nhân và cho phép "kinh tế nhiều thành phần". Chỉ sau hơn 3 thập kỷ phát triển, kinh tế tư nhân mới là khu vực đóng vai trò chủ đạo của nền kinh tế khiđóng góp tới 43% GDP (so với 28,9% GDP của khối doanh nghiệp nhà nước) và tạo 85% công ăn việc làm cho toàn xã hội.

Có thể thấy ngay những ví dụ tiêu biểu trên minh chứng rằng doanh nghiệp nhà nước không những không đảm nhận được vai trò "đnh hướng và điu tiết vĩ mô nn kinh tế : v trí then cht ; đi đu ng dng tiến b khoa hc và công ngh ; nêu gương v năng sut, cht lượng, hiu qu kinh tế - xã hi và chp hành pháp lut..".theo định nghĩa của ông Nguyễn Phú Trọng mà thực chất chúng là khối u nhọt, chiếm dụng phần lớn tài nguyên và nguồn lực, khiến nền kinh tế trì trệ và suy nhược, khó lòng có thể chuyển đổi và phát triển bền vững.

Quyền sở hữu đất đai : hòn đá tảng chặn đường phát triển

Hiến pháp Việt Nam dù đã sửa nhiều lần, nhưng có một định đề không thay đổi :

Điu 53,Hiến pháp năm 2013 tiếp tc quy đnh : Đt đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sn, ngun li vùng bin, vùng tri, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sn do Nhà nước đu tư, qun lý tài sn công thuc s hu toàn dân,do Nhà nước đi din ch s hu và thng nht qun lý.

Điu 4 Lut Đt đai năm 2013 : Đt đai thuc s hu toàn dân,do Nhà nước đi din ch s hu và thng nht qun lý.

Ở Việt Nam, xuất phát từ quán tính văn hóa và tư tưởng phong kiến, tính kết thừa của mô hình kinh tế kế hoạch hoá và công hữu của hệ thống Soviet cũ đã tạo ra sự sùng bái giai cấp đối với chế độ công hữu và tư tưởng phân biệt đối xử với sở hữu tư nhân. Di sản tai hại này ảnh hưởng sâu sắc đến việc hình thành và hoàn thiện thực chất hệ thống quyền tài sản và quyền tự chủ kinh tế tư nhân trong quá trình xây dựng kinh tế thị trường. Cái giá phải trả của tư tưởng về tính "ưu việt" tự nhiên của sở hữu công là hành vi xâm phạm của công quyền với quyền tư nhân. Không những không rõ ràng, thậm chí nó còn có tính "công lý" nằm ngoài pháp luật và bất chấp luật pháp, cũng như mâu thuẫn đối lập với mọi tư duy duy lý. Có thể thấy được ví dụ minh chứng điển hình trong Điều 51, 53 của Hiến pháp 2013.

Ở đây, chế độ công hữu được xác lập đối với tư liệu sản xuất, đồng thời là hàng hóa quan trọng nhất của nền kinh tế là đất đai và tài nguyên gắn liền với đất đai. Nhà nước là chủ thể sở hữu duy nhất, ẩn dưới danh nghĩa "toàn dân" và đại diện cho "toàn dân". Người dân chỉ có quyền sử dụng, không có quyền sở hữu và chịu sự quản lý hoàn toàn từ Nhà nước. Như vậy, bằng việc sử dụng uyển ngữ ẩn dụ không rõ ràng về một chủ thể không hề tồn tại trong lịch sử từ cổ chí kim - "sở hữu toàn dân" nhà cầm quyền Việt Nam đã loại bỏ quyền tài sản đối với tư liệu sản xuất và tài sản quan trọng nhất của người dân và xã hội : Đất đai.

Giới chức cầm quyền đưa ra lập luận rằng chế độ công hữu "toàn dân" để ngăn chặn những hành vi đầu cơ, tránh việc một nhóm nhỏ có thể nắm giữ quá nhiều đất đai, tài nguyên, dẫn đến tình trạng phân chia giàu nghèo ngày một lớn. Đây là một lập luận ngụy biện.

Bởi việc ngăn chặn đầu cơ phải thực hiện qua các công cụ thuế và hệ thống quản lý nhà nước như việc xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia, định danh bất động sản, minh bạch thông tin qui hoạch, thông tin sở hữu đất đai và đánh thuế lũy tiến bất động sản chứ không phải bằng việc phân chia khái niệm tư hữu hay công hữu. Người càng sở hữu nhiều càng đóng thuế nhiều là điều hợp lý và cần thiết để chống đầu cơ, lãng phí tài nguyên đất đai.

Lỗ hổng về quyền sở hữu đất đai bất lâu nay là để các cơ cấu quyền lực nhà nước, từ các cấp bộ ngành, chính quyền từ địa phương tới Trung ương đến các công ty, tập đoàn nhà nước đều có thể dễ dàng vẽ ra những dự án, thu hồi đất đai từ người dân với giá rẻ mạt, với mọi lý do an ninh quốc phòng, đến phát triển kinh tế xã hội sau đó chuyển đổi mục đích sử dụng và hưởng chênh lệnh địa tô khổng lồ. Thực chất là quá trình cướp bóc được hợp pháp hóa. Ở một bình diện cao hơn, quá trình cướp bóc hợp pháp này đã biến đổi cỗ máy nhà nước trở thành một hệ thống phản động chống lại sự phát triển của xã hội và đất nước.

Lỗ hổng thể chế về sở hữu đất đai không chỉ tạo ra sự méo mó của nền kinh tế, biến cả quốc gia thành một quĩ đầu cơ khi cho phép ngân hàng liên tục bơm tiền vào lĩnh vực bất động sản và để những vi phạm về quản lý tài chính trở nên phổ biến. Nó còn khiến cho hơn 80% khiếu kiện xã hội xuất phát từ nguyên nhân đất đai, các ngành nghề sản xuất công nghiệp, giáo dục, khoa học công nghệ không có nguồn lực đầu tư cần thiết và khoảng cách giàu nghèo ở Việt Nam trở thành một vực thẳm ẩn chứa những nguy cơ khó lường về an ninh xã hội.Vụ bạo loạn ở Tây Nguyên vừa qua có thể là một ví dụ điển hình về bức xúc xã hội bùng nổ trong đó xung đột lợi ích về đất đai là nguyên nhân chính yếu. Trước đó, cũng cần nhắc đến các vụ nổ súng của những người nông dân như Đặng Văn Hiến ở Dak Nong hay Đoàn Văn Vươn, Đoàn Văn Quí ở Tiên Lãng, Hải Phòng.

Khi người dân không có quyền tư hữu đất đai, rất khó có thể phát huy hết hiệu quả sử dụng nguồn tài sản và tư liệu sản xuất lớn nhất này. Đồng thời, chế độ công hữu do Nhà nước nắm quyền kiểm soát tạo ra vô số kẽ hở để giới chức công quyền nhân danh Nhà nước đục khoét, tham nhũng. Trên thực tế, sự giám sát đối với quyền lực nhà nước là rất yếu. Theo tư duy quán tính của thể chế truyền thống công quyền dưới danh nghĩa "toàn dân", việc giám sát quyền lực công rất khó thực hiện, bị coi là không chính đáng, là thách thức quyền lực Nhà nước Thậm chí, có trường hợp người dân khiếu kiện, bảo vệ đất đai của họ, bị coi là "khủng bố" và bị nhóm lợi ích núp dưới danh nghĩa Nhà nước đàn áp, giết hại bất chấp mọi qui định luật pháp như ở Đồng Tâm, Hà Nội.

Ngay cả khi nhà cầm quyền Việt Nam duy trì tư duy và thể chế công hữu "toàn dân", và nhà nước là đại diện duy nhất toàn quyền quản lý đất đai trong suốt hơn nửa thế kỷ, việc để cho giá đất, nhà ở Việt Nam cao tới mức phi lý, khiến cho giấc mơ sở hữu một mái nhà nhỏ của người lao động giai cấp tiên phong của cách mạng vô sản - trở thành xa vời, đó có phải là minh chứng rõ nhất về thất bại của Thể chế và Hiến pháp hay không ? Trong khi đó, tổng quĩ đất do các cơ quan, tổ chức, đơn vị kinh tế nhà nước hiện đang quản lý và sử dụng khoảng hơn 1512,8 triệu m2 nhưng phần lớn diện tích đất đai quí giá đang bị bỏ hoang hóa, cũng như hàng ngàn dự án phát triển bất động sản trở thành những khu đô thị ma.

Bao giờ con rồng Việt Nam được gỡ "phong ấn" ?

Dưới góc độ của kinh tế thị trường, khiếm khuyết lớn nhất trong hệ thống kinh tế hiện nay của Việt Nam là cơ sở của hệ thống quyền tài sản không rõ ràng. Đặc biệt trong vấn đề quyền tư hữu đất đai và quyền sở hữu trí tuệ. Thiếu vắng hệ thống quyền tài sản (bao gồm cả tài sản hữu hình và tài sản vô hình) và quyền tự chủ tư nhân là một tổn thương nghiêm trọng, khiến cho mọi nỗ lực xây dựng một nền "kinh tế thị trường" trở thành vô nghĩa.

Quyền tài sản và quyền tự chủ tư nhânlà tiền đề không thể thiếu cho hoạt động bình thường của nền kinh tế thị trường. Chính phủ vừa là nhà cung cấp hàng hóa công cộng lớn nhất thị trường, vừa là nhân tố duy trì và bảo vệ các thể chế và trật tự thị trường.Do đó, nền kinh tế thị trường nhất thiết phải là kinh tế pháp quyền. Vì cơ chế mà kinh tế thị trường dựa vào để vận hành không thể là sự may rủi của đầu cơ, cũng không thể là kết quả của kế hoạch hóa, càng không thể là sự võ đoán của cường quyền mà phải là sức mạnh của luật pháp và các khế ước xã hội được tôn trọng.

Bài viết được coi là tâm huyết của giáo sư Nguyễn Phú Trọng khi còn là chủ tịch hội đồng lý luận Trung ương về "Kinh tế th trường đnh hướng xã hi ch nghĩa : Quan nim và gii pháp phát trin" trên tờ Tạp chí cộng sản cho thy tác gi vẫn kiên định trong khung hình của Marx, góp nhặt chút tư tưởng chủ nghĩa can thiệp Keynes và diễn giải theo lập luận của một nhà Sử luận Marxism. Trong khi đó, thế giới Tây Phương bị Marx gắn nhãn "chủ nghĩa tư bản bóc lột" đã tiến hóa và điều chỉnh, ngày càng trở nên văn minh, thịnh vượng với vô số những thành tựu về khoa học công nghệ, giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội và tự do cá nhân.

Như phân tích ở trên, dưới góc độ Hiến Pháp và Thể chế, tồn tại những mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực tiễn, đối lập với các tiêu chí để xem xét Việt Nam có phải một nền kinh tế thực sự hay không. Những mâu thuẫn này chính là lực cản lớn nhất kiềm hãm sự phát triển của đất nước và tạo ra vô số những bất công, nhũng lạm trong bộ máy thừa hành.

Các nhà lãnh đạo Việt Nam đang vừa đạp chân phanh, vừa nhấn chân gas cỗ xe kinh tế già nua với thiết kế khung gầm từ thời Soviet và động cơ công-nông của Trung Quốc - leo lên con dốc khó khăn, trong bối cảnh địa chính trị và toàn cầu hóa đầy thách thức. Một hình ảnh vừa châm biếm, vừa đáng buồn. Suốt nửa thế kỷ trôi qua, những nghịch lý "mâu" thị trường vẫn tiếp tục đâm "thuẫn" xã hội chủ nghĩa. Những định đề"Đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do nhà nước đại diện duy nhất, thống nhất quản lý" và "Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo" đã và đang biến đổi một thể chế với lý tưởng ban đầu "do dân và vì dân", trở thành một cỗ máy cường quyền vô nhân xưng. Chừng nào hai định đề này không bị gỡ bỏ, con đường phát triển của đất nước sẽ mãi mãi bị bịt lại và mọi nỗ lực cải cách nửa vời như luật Đất đai sửa đổi 2024 vừa qua chỉ là "con kiến mà leo cành đa".

Giấc mơ "Thăng Long" chỉ có thể thành toàn khi con rồng Việt Nam thực sự được gỡ bỏ phong ấn, đoạn tuyệt với ảo vọng về thứ chủ nghĩa là thiên đường với một thiểu số cầm quyền và là địa ngục với đại đa số người dân. Năm 2024, năm Giáp Thìn theo Âm lịch của người Việt Nam, cũng là thời điểm những nhà lãnh đạo đất nước nên thay đổi, và cần phải thay đổi. Điều thực tế nhất và cũng quan trọng nhất là gỡ bỏ những gông cùm phát triển, bước ra khỏi "echo chamber" để thực sự nghe được tiếng nói của người dân. Chỉ cần làm được điều đó, con cá chép Việt Nam chắc chắn sẽ vươn mình ra biển Đông, hóa thành rồng vàng uy mãnh.

Tùng Phong

Nguồn : VOA, 22/02/2024

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Tùng Phong
Read 465 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)