Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Văn hóa

26/02/2021

Cô Dinh

Trịnh Bách

Cô Lê Th Dinh sinh năm 1920. Cô là cháu ngoi Kiên Qun công Ưng Quyến. Kiên Qun công là em trai ca các vua Đng Khánh, Kiến Phúc và Hàm Nghi (tc là chú rut ca vua Khi Đnh).

codinh1

Cô Dinh làm tóc cho em gái (nh tư liu 2006)

Khi vua Hàm Nghi xut bôn, người Pháp mun đưa Kiên Qun công lên ngôi. Nhưng ông trn theo vua Hàm Nghi. Hai năm sau khi vua Hàm Nghi b bt, ông mi tr v, vi đ th bnh tt sau bao gian truân n lánh trong rng núi lam chướng.

Theo Cô Dinh thì công vic ca nhng người như Cô trong ni cung gi là hu cn. Các bà hu cn ni cung này là nhng người được phép đng chm trc tiếp đến thân th ca các thái hu, quý phi. Như đ tm ra, mc áo qun, chi đu vn khăn, làm tt (trang đim),v.v. H phi là nhng người có vai vế cao như công chúa, qun chúa, thân cn trong hoàng tc. H khác vi các n quan hay th n làm các tp v, tp dch trong ni cung là người ngoài, thường phi gi khong cách.

Đi vi các bà hu cn đương nhim trong ni cung thì dù có là công chúa, qun chúa, người ta cũng gi là Cô (viết hoa, nói gn đi t lnh Cô’). Gi bng Cô đây cũng đ phân bit vi cp bc ca các bà v vua trong tam cung, lc vin. Các bà phi, tn, m nhân trong ni cung này cao thp có các bc là Bà (lnh Bà), Dì (lnh Di) và Ch (lnh T). Các n quan trong ni cung như các bà thng s, tùng s, thì gi là các Má (như Má Thng, Má Tùng).

Nhưng ngoài tht người ta không gi các bà ni cung là lnh Bà, lnh Di, lnh T mà gi là đc Bà, đc Dì, đc Ch. Riêng các vua Nguyn gi m mình là (đc ). Ln vua Bo Đi gp vua Thành Thái khi vua Thành Thái tr v t Phi Châu năm 1954 (c hai lúc đó đu không còn là hoàng đế), vua Bo Đi gi vua Thành Thái là đc Bác và xưng mình là cháu hay có lúc là tiu t Không biết vua Thành Thái lúc đó gi vua Bo Đi là gì. Nhưng trong mt bc thư do cu Hoàng Thành Thái đang b lưu đày viết cho vua Bo Đi khi còn ti v, cu Hoàng gi nhà vua là Kim Thượng. Dù sao đy cũng ch là cách xưng hô trong thư t, văn bn.

Cũng nên lan man sơ lược thêm mt chút v các cách xưng tng trong ni cung, triu đình. Nhng Trm, khanh, b h, đin h, v.v., ch dùng trong giy t, khi làm l, hay trên sân khu. Thường các quan tâu vi nhà vua là tâu Hoàng thượng. Các th v gn gũi và các người trong ni cung thì tâu Hoàng đế. Vua Bo Đi xưng vi mi người là ta, nhưng vi người thân là qu. Khi nói chuyn trc tiếp, Vua và các hoàng thái hu gi các đi quan là thy, vi chc v ca h. Ví d như h gi thượng thư b Li là Thy Li. Hay thượng thư b H là Thy H.

Vi các hoàng thái hu đã được sách phong, tc là được ngôi v b h, thì người ta phi tâu. Và gn như trong mi trường hp khi trao đi vi Thái hu thì người ta nói tâu Ngài. Khi nói chuyn v Hoàng hu Nam Phương, người ta gi bà là ngài Hoàng. Hoàng hu không ngôi vn tuế, mà ch là đi thiên tuế (mão có 7 phng), ging như hoàng thái t (mão có 7 rng), cho nên người ta không tâu lên hoàng hu, mà ch bm. Người ta s hoc là bm Hoàng hu, hay bm Ngài. Không bao gi có vic xưng tng hoàng hu, quý phi là nương nương hay lnh bà, ít nht là thi cui Nguyn triu.

Hoàng Hu Nam Phương t xưng mình là tôi. Trong bài viết v mt bui phng vn Hoàng hu Nam Phương đăng trong báo Tràng An Huế ngày 1-6-1937, Hoàng hu nói cm thy "l ng" nht là khi thy người ta gi mình là ‘đc Bà’. Và trong câu chuyn, Hoàng hu gi Hoàng t sơ sinh Bo Long là "nó"hay "thng nh"…

Có người làm vic hu cn toàn phn như Cô Dinh, Cô Sen (em gái Cô Dinh). Có người làm vic bán phn thnh thong vào hu cn các thái hu mt ln khong mt, hai tun, như M Bông (tc bà Ngoi công n Nguyn Th Cm Hà, con gái M Lương Công chúa) ; hay M Sen (bà Hoàng n Lương Linh, con vua Thành Thái)...

Cô Dinh lúc đu vào hu cn bà Thánh Cung Hoàng thái hu (m đích vua khi Đnh), ri sau làm Hu cn Tng Qun cho bà Đoan Huy Thái hu (tc bà T Cung, m vua Bo Đi). Mi chuyn t thư t, tiếp khách, cho đến trang đim, chn la qun áo, v.v., ca đc T đu do Cô xếp đt. Ví d như các thư ca đc T Cung gi cho vua Bo Đi đu do Cô chp bút. Hay hi tng tuyn c năm 1967, hai phu nhân ca các ông Nguyn Văn Thiu và Nguyn Cao K có thay phiên vào gp đc T. Mi chuyn đu do Cô Dinh sp xếp. Cô k c hai đu gi đc T là Ngài. Bà K xưng con và bà Thiu xưng cháu. c T tiếp hai bà rt thân mt, dù ngài thường không thích người ngoài xưng con cháu vi mình", Cô k

Giây phút đc T Cung trút hơi th cui cùng hi đu tháng 10 năm 1980, ch có mình Cô Dinh cnh. Và Cô có triu hai người bà con là các ch Hin, Diu đến giúp vic tn lim. Sau đó Cô dn v ph th Kiên Thái Vương đ đó ph vi người em gái trông nom ph.

Cô Sen, người em gái Cô Dinh, tên tht là Lê Th Bích Cn. Cô Sen cũng là hu cn ca các thái hu, t thi bà Thánh Cung, m đích ca vua Khi Đnh. Trong đt biến c 1947, Ph th Kiên Thái Vương, vi các ban th Kiên Thái Vương và các hoàng đế con cháu ca ngài là Kiến Phúc, Hàm Nghi, Đng Khánh và Khi Đnh (bài v ca vua Bo Đi trong ph mi được lp năm 2003), b thiêu hy. Đến năm 1951 khi ph th được xây dng li, Thái hu Đoan Huy c Cô Sen v trông coi. Cô Sen mt ti ph này năm 2008. Cô chưa bao gi lp gia đình.

Tôi được biết các Cô, mà thân mt tôi gi là các dì, t nhng năm đu ca thp niên 1970, khi tôi sng Huế trước khi xut ngoi. Có ln tôi được bà Tân Đim, tc bà Tam giai Dim Tn, v th ca vua Khi Đnh, cho theo vào bit th Phan Đình Phùng ca đc T Cung. Có khi tôi cùng cu em h mang go đ ca Sư bà Diu Không gi lên tiến Ngài. Sư Bà rt nhit huyết vi thuyết dưỡng sinh ca Oshawa. Nhng ln như thế chúng tôi gi là "lên Ngài". Các Cô hay mang bánh trái ca Ngài ban, trao cho chúng tôi. Cu em h lí lc đã khiến các Cô phi đánh bài xếp (xếp bài cho đúng mà ti, phát âm theo li Huế thành bài xp) vi chúng tôi, dù các Cô không thích món này lm. Nhưng chính vì câu chuyn bài xếp này mà hơn hai chc năm sau chúng tôi nhn được li nhau.

Điu tôi thy n tượng nht cho đến tn bây gi là nhng khuôn mt đy phn n ca các Cô. Mc mc trng như cách các bà ph, huyn ngoài Bc đánh phn bt ngày xưa. Cũng vi nhng đóa môi tươi son. Sao mà xưa c thế, như t thi nào, thu nào còn vương v.

Các Cô luôn ch dùng phn n do h t làm. Sau này tôi có tng hai dì ít m phm ca Ester Lauder, Channel, nhưng các dì không dùng. Ri dì Dinh ch cho tôi cách làm phn n và sáp môi trong cung. Và mt hôm hai dì cháu lên truyn hình dy cách làm phn n. Các dì còn dy làm nhiu th. T cách vn khăn vành dây, cách xếp rau thơm, salad, dưa leo, trái v, đu đ thành tháp nhiu tng trong cung ; cho đến thế nào là c kiu, thế nào là c chp trong ni cung. Và bao nhiêu th na...

Hi đó tôi hay lâu trong Huế đ làm các vic phc to, có khi c 2 tháng. Có ln các dì nói "Bách my ba ni mn vic nhiu ngó m ri đó. Đ hai dì nu ăn tm b cho nghe". Và đ ăn bánh trái các dì nu thì ngon hết cách nói. Nh nht là món bún dm nuc ca dì Sen và các th bánh kho, phc linh, quai vc, v.v. ca dì Dinh. Các dì vn còn gi li được các khuôn bánh, và các giy gói bánh có tráng kim tht đp trong cung ngày xưa.

codinh2

T phi sang : Công chúa Phương Minh, Đc T Cung, Bà Tam giai Dim Tn (v th ca vua Khi Đnh), Cô Sen, Cô Dinh, Phu nhân Thượng thư Nguyn Hy (con gái ln ca bà M Lương Công chúa), mt ông th v cũ. nh tư liu chp năm 1956.

codinh3

Kiên Qun Công. Trái : Trước khi bôn tu theo vua Hàm Nghi. Phi : Tơi t tr v sau 2 năm theo vua Hàm Nghi ln tránh trong rng núi.

codinh4

Cô Dinh chp cung Diên Th 1948 (nh tư liu)

codinh5

Thu xa vng khi còn phn n (nh tư liu 2006)

codinh6

Tác gi và Cô Dinh. nh chp cui cùng khi Cô Dinh còn gng t ngi dy được (nh tư liu mùa Thu 2019)

Ngày vui bao gi cũng qua mau. Sau mt ln b ngã năm 2017, s đi li, hot đng ca Cô Dinh dn khó đi. Sau hơn mt năm lit giường, Cô Dinh t thế lúc 13 gi 45 phút ngày 21 tháng 02 năm 2021 ti ph th Kiên Thái Vương. Cô th 101 tui. Tang l được c hành sáng ngày Ch Nht 28 tháng Hai ti đây. Gi thì tt c mi s liên quan đến Nguyn triu lúc còn vua đu coi như không còn...

Trịnh Bách (t Hà Ni)

Nguồn : VOA, 26/02/2021

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Trịnh Bách
Read 255 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)