Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Văn hóa

07/08/2022

Đọc "Sống và viết ở hải ngoại"

Phạm Phú Khải

Đâu cn nói chi xa, hin tượng hoa hu Đ Th Hà trong "Cô gái vót chông" vào cui năm ngoái, hay phn ng ca lãnh đo Vit Nam qua cuc chiến xâm lăng ca Nga vào Ukraine, cũng cho thy được tư duy này đang ng tr trong thành phn quyn lc cao nht ti Vit Nam.

hoiky1

Sống và viết ở hải ngoại, hồi ký của Nguyễn Hưng Quốc

Đu năm 2022, tôi t ha vi mình là s dành nhiu thi gian hơn đ đc. Nht là đc sách. Hai ba tháng đu tôi đc được mt vài cun, nhưng khi đc gn hết thì, vì lý do này hay lý do khác, tôi li b na chng.

Nhng tp chí tôi thường đc nhưForeign Affairs The Interpreter Foreign Policy The Economist  v.v. tôi cũng ít đc hơn so vi nhng năm trước.

Có đc, nhưng không đc sâu. Mà ch đc nhanh đ bt ý chính.

Nhưng có hai tác phm tôi đã hay tng đc, và mun viết v, là cun "Socialist Realism in Vietnamese Literature : An Analysis of the Relationship between Literature and Politics" và "Sng và viết hi ngoi" ca nhà phê bình văn hc Nguyn Hưng Quc, tc tiến sĩ Nguyn Ngc Tun. Tôi hân hnh được ông gi tng hai tác phm này.

Cun "Văn hc hin thc xã hi ch nghĩa…" là da trên lun án tiến sĩ ca ông Nguyn Hưng Quc, mà tôi tng đc hơn 15 năm trước. Tôi đã da vào tài liu này là chính, cũng như nhiu nghiên cu ph khác, đ viết mt lun văn v chính sách văn hóa ca Vit Nam lúc ly bng cao hc v chính tr hc.

Cun "Sng và viết…" thì tôi mi nhn được hai tun nay. Nhưng my ngày qua tôi bn bu quá nên vài ba đêm mi có được mt hai tiếng đ đc.

Cm cun sách lên là không mun b xung. Nhưng phi b xung là vì, mt, quá khuya, và, hai, mun t t suy ngm v nhng điu đã đc. Thay vì đc mt mch cho xong.

Tôi thường b cun hút bi nhng tác phm ca ông Nguyn Hưng Quc. Mi bài phê bình văn hc (hay chính tr) ca ông đc thích như đc nhng chuyên gia viết lun văn trên Foreign Affairs, Foreign Policy v.v Nó cht lượng, b ích và soi sáng. Ngòi bút ca ông không ch sc bén, nhn đnh tinh tế, kiến thc sâu rng, mà còn s nhy bén và nhy cm tim n trong cách nhìn phóng thoáng và cp tiến v văn hc và nhng gì liên quan đến văn hc. Cũng như trong chính tr. Riêng trong văn hc, như ông phê bình, nó không th t mình nó tn ti. Nó là s liên đi, và là tiến trình không ngng, ca s vn đng, và được tác đng, bi lch s và văn hóa.

Ông Nguyn Hưng Quc nhn đnh rng cái văn hc ti Vit Nam dưới chế đ hin nay nó tht bi. Đã đành. Vì b chính tr hóa, b s lãnh đo văn ngh đc đoán, dt nát ca đng Cng sn (trang 85-86). Vì không có t do sáng tác. Và vì cái ch nghĩa hin thc xã hi ch nghĩa, tuy đã b khai t, nhưng chng có gì thay thế, trong khi ch trương kim soát toàn din ca chế đ không h thay đi v.v

Nhưng văn hc Vit Nam ti hi ngoi cũng không khá hơn bao nhiêu, như ông nhn đnh. Khi nghiên cu, ông nhìn ra được rng nhng khuyết đim v văn hc trong và ngoài nước cũng khá ging nhau (trang 86). Ông viết :

Tp trung vào văn hóa văn chương, tôi phát hin văn hc Vit Nam năm đc đim ni bt : (a) Tính cht truyn khu, (b) tính cht thc dng, (c) tính cht phn trí thc, (d) tính cht nghip dư, (e) tính cht hu thuc đa. Nhng đc đim này va là sn phm ca mt lch s trong đó có mt na thi gian là nô l va là yếu t ch đo trong vic đnh hình din mo văn hc Vit Nam, cho ti nay, vn tiếp tc chi phi cách nhìn và cách viết ca đa s, nếu không mun nói là tuyt đi đa s, người cm bút Vit Nam, bi vy, đó không phi là chuyn quá kh. Đó là chuyn ca hin ti (trang 87).

Nếu đem năm đc đim đó vào trong lĩnh vc chính tr Vit Nam, tôi cho rng nó cũng có giá tr nguyên vn (ngoi l, tt nhiên, là thế h Vit th hai và ba ti hi ngoi). Mt, tư duy nghe và tin nhng thông tin hành lang, tin truyn khu, vn rt ph biến hơn là tin vào nhng gì xut phát t ngun hay văn bn. Hai, phê bình chính tr Vit Nam trong ln ngoài nước thường phân tích nhng cái hin tượng hơn là bn cht, nhng th bên ngoài và thc dng hơn chính sách hay chiến lược. Ba, hi xưa người Vit còn trng nhân sĩ, trí thc, mc đ nào đó, cho đến khi ch nghĩa cng sn du nhp vào nước ta ; nhưng chưa bao gi tính cht phn trí thc li ph biến như bây gi. Mng truyn thông xã hi th hin đy tính cht này, đin hình là nhng bài viết nào đi xa hay đi sâu mt chút thì càng ít đc gi, trong khi các tin git gân tin gi thì li được hưởng ng nng nhit (nhưng phn trí thc là hin tượng chung toàn cu, không ch ti Vit Nam hay vi người Vit thôi). Bn, có l tính cht nghip d ư không ch ph biến trong gii cm bút văn ngh sĩ, mà còn trong mi lĩnh vc ngành ngh. Năm, v tính chthu thuc đa , tuy Vit Nam đã chính thc đc lp k t năm 1954 đến nay, nghĩa là gn 70 năm, nhưng h qu ca ch nghĩa thuc đa vn còn trong tư duy ca lãnh đo Vit Nam, và vn còn trong vô s người Vit ti hi ngoi thuc thế h mt. Đâu cn nói chi xa, hin tượnghoa hu Đ Th Hà  trong "Cô gái vót chông " vào cui năm ngoái, hay phn ng ca lãnh đo Vit Nam qua cuc chiến xâm lăng ca Nga vào Ukraine, cũng cho thy được tư duy này đang ng tr trong thành phn quyn lc cao nht ti Vit Nam. Vn là mt tư duy bt an, thiếu t tin, lm nghi k và phi tay đ hết li vào Tây phương, vào thc dân, vào ế quc" M, vào chiến tranh hay quá kh v.v.

Nhn xét trên nói lên điu gì ? V văn hc, ông Nguyn Hưng Quc cho rng các yếu t lch s và văn hóa đã tác đng mnh m lên gii cm bút Vit Nam : t viết, đc đến phê bình (trang 86-87).

Cho nên không có gì ngc nhiên vi ch trương kim soát lch s, và điu khin chính sách văn hóa, như Nga Trung Quc và Vit Nam đã làm mt cách xuyên sut và nht quán, t trước khi nm quyn cho đến khi đã nm toàn b quyn lc trong tay. H có nhu cu đ đnh hình tư tưởng và tư duy ca mi công dân. Nó luôn là ưu tiên hàng đu ca h.

Trong tác phm "Sng và viết ti hi ngoi", ông Nguyn Hưng Quc cũng chia s nhiu v cuc đi viết văn ca mình, nht là nhng cái "lc" vô tình mà ông được hưởng ; và nhng nguyên nhân và hoàn cnh hình thành nên hơn 20 tác phm ca ông. Ông cũng k li nhiu k nim vi nhng văn ngh sĩ và nhng nhà phê bình văn hc khác mà ông đã gp ti M, Pháp, Úc và Vit Nam ; vn tc nói v đc tính ca tng người ông có cơ hi phê bình hay làm vic chung ; hay nhng cuc bút chiến làm vang đng mt thi. Hai ln b cm nhp cnh, năm 2005 và 2009, cũng được ông trình bày chi tiết hơn.

Điu lý thú mà ông có chia s là ngoài phê bình văn hc, là lĩnh vc s trường chuyên môn ca mình, ông cũng viết phê bình chính tr. Ban đu, là do hoàn cnh sinh sng lúc mi đến Pháp ; sau này, do hoàn cnh "lý lch", khi ông đã b Vit Nam t chi cho nhp cnh.

Khi viết càng nhiu v phê bình chính tr, ông Nguyn Hưng Quc cm nhn sâu sc rng tht ra không có s khác bit gia vic phê bình chính tr và phê bình văn hc. Bi vì, theo ông, văn hóa là văn bn (text). Ông nói rng nhiu lý thuyết phê bình cũng đi đến kết lun như thế. Và riêng vi ông, chính tr cũng là văn bn (politics as a text). Khi phân tích văn bn, ông xem nó như mt công vic mang tính khoa hc và ngh thut (trang 34-35).

Riêng v vn đ này, tuy đng ý vi ông v mt lý thuyết, tôi cho rng trường hp Vit Nam là mt trong nhng ngoi l. Nhng gì gi là văn bn, nht là văn bn chính tr, thì không đáng tin cy hay có giá tr đáng k nào. Không nơi đâu văn bn quan trng bng hiến pháp hay pháp lut, nhưng các văn bn này có giá tr gì đâu. Còn nhng văn bn xưa và nay, nếu được tiết l, toàn là nhng th có li cho chế đ, nht là v mt tuyên truyn, nên mi được ph biến. Nhng điu "bí mt quc gia" thì chng ai biết nó mt mũi ra sao. Cái gi là văn bn ti Vit Nam cũng ch là mt na vn đ ; mt na văn bn ; mt na s tht. Trong khi đó, văn bn trong nn chính tr dân ch, cũng như trong mi lĩnh vc, có th được kim chng, xác đnh. Ngoài ra, nó có giá tr đnh hình chun mc (standard setting). Nn tng nm ngay đó.

Qua tác phm mi nht mà ông chia s nhiu chi tiết cá nhân nên rt d đc và d cm thy gn gũi, có th nói đc Nguyn Hưng Quc lúc nào cũng hc hi được nhiu điu. Tác phm nào tôi cũng b cun hút vào tng câu văn. Ngoài nhng cm nhn này, tôi còn có s đng cm rt ln vi nhng tác phm ca ông vì ba nguyên do. Mt, khi tôi tr li hc chính tr hc ti Úc, tôi đã tiếp cn nhng lý thuyết và phê bình chính tr và quan h quc tế, mà vi tôi, nó không ch giúp mình nhìn v thế gii bng nhãn quan khác, mà còn hiu sâu hơn vì sao văn hóa chính tr ca nhng nước dân ch được như thế. Tc không phi nhìn vào cu trúc, cơ chế thôi, mà còn là tư duy và tư tưởng góp phn đnh hình và chuyn hóa xã hi đây. Nhng lý thuyết phê bình này phn ln cũng không khác nhiu vi nhng lý thuyết phê bình văn hc mà ông Nguyn Hưng Quc đã đc và viết rt nhi u. Hai, trong khi ông mun khuyến khích tt c nhng người cm bút Vit Nam làm nên nhng cái mi, không s hãi th nghim nhng chân tri mi, tiếp cn vi nhng lý thuyết phê bình văn hc đ có ý tưởng mi, thì tôi cũng thy rng con đường như thế cũng vô cùng cn thiết cho gii làm chính tr, viết v chính tr, ln nhng người đc v chính tr, dù là chính tr v Vit Nam hay thế gii. Ch khi nào gii cm bút phê bình chính tr có tri thc và tm nhìn thì h mi đóng vai trò chuyn ti thông tin và kiến thc đúng đn đến đc gi. Ba, ông xác nhn ch đau đn vi chuyn Vit Nam, nhưng không hn thù. Ông phê phán vi tính cách, và lương tâm ca mt người trí thc, vì tính cht đc tôn và đc tài ca chế đ cng sn, ch phá hoi hơn xây dng. Còn tôi, gn 30 năm qua chưa v li Vit Nam, nhưng không hiu sao mi khi nghe chuyn Vit Nam vn thy quan tâm ; vn thy bun. Mi đây nghe chuyn bn thi th người Vit được phát hi n ti Anh trong v cháy hi tháng 5, nh li 39 người Vit trong đó có nhiu người tr b chết ngt vào cui năm 2019.

Thy thương. Thy gin. Thy nhc.

Cho nên đc Nguyn Hưng Quc, tôi li tìm thy mình thoang thong trong đó. Ni nim ca mt người Vit Nam.

Úc Châu, 06/08/2022

Phm Phú Khi

Nguồn : VOA, 07/08/2022

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Phạm Phú Khải
Read 214 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)