Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Diễn đàn

26/10/2020

Chính trị quốc tế : Đôi lời giới thiệu

Phạm Phú Khải

Các chính sách ngoi giao ca M, t chính quyn Trump hin nay, hay ca Biden trong bn năm ti nếu đc c k này, đu có ngun gc sâu xa ca vài trăm năm trước, nếu không phi hàng ngàn năm trước.

quocte1

Các chính sách ngoi giao ca M đu có ngun gc sâu xa ca vài trăm năm trước - Hình minh ha.

Mi quc gia đu có nhng yếu t lch s và văn hóa, cũng như bao yếu t khác, tiếp tc nh hưởng và đnh hình các chính sách đi ni và đi ngoi ca mình.

Quan h quc tế, hay chính tr quc tế, đã có t thi xa xưa.

Chiến tranh gia thành Sparta và Athens, chng hn, là mt trong các chiến s lâu đi nht được ghi chép bi s gia Thucydides (History of the Peloponnesian War), xy ra vào thế k th 5 trước Công nguyên. Thucydides được xem là cha đ ca môn s hc (scientific history) khi ông ghi chép li mt cách khách quan và khoa hc cuc chiến này, da trên d kin, tiêu chun không thiên v (standards of impartiality), và kh năng phân tích nguyên nhân và h qu ca cuc chiến. Phải nói rằng s đóng góp ca Thucydides v mt hc thut, cũng như cho hc thuyết v hin thc chính tr (political realism), là rt ln lao. Nó đnh hình tư tưởng chính tr lâu nay, to ra mt khung sườn đ các hc gi phân tích quan h/chính tr quc tế, trước đây và hin nay [1]. Tác phm "Chiến tranh s đến, M và Trung Quc có thoát khi by Thucydides không" (Destined for War : Can America and China Escape Thucydides’s Trap ?) ca hc gi Graham Allison, gây s chú ý và nh hưởng toàn cu, là mt ví d [2].

Có th nói quan h/chính tr quc tế vô cùng phc tp, như cơ th con người. Đ hiu s vn hành ca tng b phn con người, người ta chia cơ th con người ra thành tng phn, như b não, tim, gan, thn, và phi ; hoc nếu chia ra thành tng h thng sinh hc thì có h thng tun hành, tiêu hóa, min nhim, ni tiết, bch huyết, thn kinh, cơ bp, sn sinh, xương, hô hp, da/vy v.v [3]. S tương tác gia các b phn và các h thng trong cơ th con người, nht là khi có vn đ liên quan đến sc khe tinh thn, qu tht rất phc tp. Nguyên nhân và h qu có khi phi truy t lúc còn trong bng m hay nhng năm đu của tui thơ u.

Quan h/chính tr quc tế còn phc tp hơn, khi nó là s tp hp ca hàng t tương tác gia con người vi nhau trên bình din cng đng, quc gia, xuyên quc gia và toàn cu. Mun hiu quan h/chính tr quc tế, người ta cn hiu v khoa hc chính tr, đa lý, lch s, kinh tế, lut pháp, xã hi hc, tâm lý và triết hc. Hơn na, ngày nay chúng ta cũng cn biết thêm v văn hóa, ý thc h/tư tưởng chính tr, khoa hc k thut, truyn thông/xã hi, thay đi khí hu, an ninh mng, dch bnh như Covid-19, v.v…

Ngược giòng thi gian, sau Thế Chiến I, và II, và gia hai thế chiến, gii tinh hoa ti Bc M và Âu châu càng nhận thy có nhu cu ln đ tìm hiu nguyên nhân và hu qu đưa đến chiến tranh. Nhu cu này đưa đến vic thúc đy nghiên cu quan h quc tế. K t đó, các t chc tư nhân/phi chính ph đã được thành lp, vi các khon tài tr t thin đáng k đã hình thành, nhằm h tr cho các tp chí hc thut, vin đào to, hi ngh và hi tho, và đ kích thích nghiên cu ca trường đi hc [4]. Bao nhiêu tài liu t các kho lưu tr ca các nước liên h, vi các d kin quan trng lch s được khám phá, t quan h đng minh, ngoi giao, kế hoch quân s, cho đến các khía cnh chính tr, xã hi, kinh tế và tâm lý, cũng được nghiên cu k lưỡng. Ch nghĩa dân tc, đế quc và thc dân cũng được đào sâu đ tìm hiu tác đng ca nó lên quan h quc tế.

Tuy có nhng n lc đáng k như thế, vậy mà vn chưa có mt khung sườn lý thuyết nào có th tm tha mãn được.

Sau Thế Chiến II, mt s hc gi đã tìm cách lý gii chính tr, nht là chính tr quc tế, trước hết là bng lý thuyết, mt cách h thng và khoa hc hơn.

Tác phm "Chính tr gia các quc gia" (Politics among nations) caHans Morgenthau, n bn đu tiên ra đi năm 1948, đã đáp ng được nhu cu đó [5]. Tác phm "gi đu giường" kinh đin này đã có nhng nh hưởng ln lao ti Hoa K và Anh quc vào thi đim đó. Nhng nước như Úc, Canada và New Zealand, trc thuc Anh, cũng chu nh hưởng ln lao bi tác phm này.

Nhưng tác phm ca Morgenthau không tn tài lâu dài, vì nhng gii hn ca nó. Morgenthau xoay quanh các lp lun ca mình v quyn lc nhà nước và bn cht con người. Tuy gii thích được nhiu khía cnh nhưng chính tr quc tế phc tp hơn thế nhiu.

Sau đó, nhiu hc gi đưa ra bao lý thuyết khác nhau đ c gng lý gii quan h/chính tr quc tế như nhng gì đã và đang xy ra. Nhưng mi lý thuyết đu có gii hn ca nó. Đu thp niên 1970s, các hc gi cm thy có nhu cu cng tác vi nhau. Tác phm đu tiên có nh hưởng rng ln hơn vì ni dung bao quát hơn có tên "Chính tr Quc tế : Các khái nim lâu dài và các vn đ đương đi" (International Politics : Enduring Concepts and Contemporary Issues) [6]. Tác phm này được s cng tác rng rãi bi nhng chuyên gia hàng đu trong chính tr quc tế vào thi đó mãi cho đến ngày nay, trong đó có Hans Morgenthau, Kenneth Waltz, Joseph Nye Jr., Robert Gilpin, G. John Ikenberry, Stephen Walt v.v... Tác phm này ra mt n bn đu tiên vào năm 1973, do hai giáo sư Robert Art và Robert Jervis biên tp, vi s đóng góp ca nhiu chuyên gia. 43 năm sau, vào năm 2017, phiên bn th 13 được phát hành, vi thêm nhiu chuyên gia hàng đu ngành này. Nhng ai mun tìm hiu v chính tr quc tế thì đây là mt trong những tác phm phi đc. Tt nhiên, mun đi sâu hơn thì phi tìm đc nhng tác phm riêng và chuyên sâu c a tng tác gi trong này và nhiu chuyên gia khác.

Đây là một tác phm kinh đin bi nó bao gm nhng ý tưởng, khái nim chính yếu, vi tham vng lý gii được nhng vn đ bao quát ca chính tr quc tế. Thêm vào đó, tác phẩm cũng trình bày các vn đ ln mang tính chiến lược và quyết đnh trong thi đim hin nay.

Phn Mt, chng hn, bao gm các lý thuyết và các triết lý v chính tr thế gii. Đó là vì h thng chính tr quc tế mang đc tính Vô chính ph, và vì vậy có nhng h qu ca nó. Trong phn mt có đ cp đến quyn lc, nguyên tc, đo đc, Lý thuyết Trò chơi/Game Theory, cách lý gii v chiến tranh, quc phòng, hp tác/liên minh gia các quc gia, cân bng quyn lc gia các quc gia, nn ngoi giao tương lai, v lut quc tế và các gii hn ca nó, và các đnh chế quc tế v.v

Phn Hai là v S dng Lc (the Uses of Force) : t Lc quân s, hay vũ lc, cho tới khng b, rồi đến đi kháng dân s. Và quan trng nht, là vn đ vũ khí ht nhân.

Phn Ba nói v Nn Kinh tế Chính tr Quc tế và Toàn Cu hóa (International Political Economy and Globalisation). Robert Gilpin là mt trong các chuyên gia hàng đu v kinh tế chính tr, bi theo ông, kinh tế không bao gi thun túy là kinh tế, mà luôn b tác đng bi yếu t chính tr trong đó. Chng hn như Thương Chiến M Trung hin nay. Ngoài ra còn các đ tài S Tương thuc Kinh tế và Chiến tranh, cũng như vn đ Thương mi T do hay Thương mi Công bng, tc Free Trade vs Fair Trade.

Phn Ba cũng nói v s toàn cu hóa nn kinh tế hin nay, vn đ lao đng, tư bn v.v Trong phn này có đ cp đến vn đ trí tu nhân to/Artificial Intelligence, t đng/Automation, người máy/Robotics, và các tác đng/nh hưởng ca nó lên nn kinh tế và chính tr cũng như quan h quc tế trong tương lai.

Phn Bn phân tích các vn đ chính tr quc tế đương đi, bao gm khng b, s trỗi dy ca Trung Quc, ni chiến, nhân quyn, thay đi th chế/chế đ, s can thip mang tính nhân đo ; v các tác nhân xuyên quc gia, đến các thế lc mi đang trỗi lên. V Hi đng Bo an LHQ. V Tương lai ca Trt t Thế gii Cp tiến (Liberal International/World Order).

Phn Bn cũng đ cp đến các vn đ ni bt hôm nay như Các H qu Chiến lược v Thay đi Khí hu ; v s chuyn dch quyn lc và xói mòn/xung cp ca Tây phương ; v Tương lai ca Liên hip Âu châu ; và kh năng ca mt thế gii đa cc trong tương lai.

Hy vng mt ngày nào đó, s có người Vit Nam dch ra tiếng Vit cun sách này đ đến được đc gi Vit Nam nhiu hơn.

Chính tr quc tế qu là phc tp.Mi chuyên gia, hc gi, nghiên cu, bình lun, s đều có nhng phân tích nhn đnh riêng. Những nhận định đđều da trên tư duy , kinh nghim sng và trải nghim riêng, cũng như nhng gi đnh ca chính họ. Điu đáng nh là trong mi phân tích, lý lun, thì luôn luôn có những gi đnh nào đó. Lý do vì là con người c, chúng ta không th nào biết hết mi vn đ, và không th nào nm bắt được hết s tht. Thêm vào đó, có nhng vn đ mà nguyên nhân và h qu kéo dài c hàng ngàn năm, như tư tưởng và văn hóa chính tr ca mt dân tc, chng hn. Nếu không tìm ra được ngun gc vn đ thì không th nào lý gii và gii quyết nó một cách rt ráo.

Trong khi đó, các ngun tiếng Vit v chính tr quc tế phn ln là mt chiu, bênh hoc chng, mt cách cc đoan, thiếu tính khoa hc, thiếu s công bng và tính khách quan vô tư.Nghiên Cu Quc Tế đang là mt trong các n lc hiếm hoi đ đp vào khong trng ln lao đó.

Người Vit thường bác b lý thuyết. Tôi tng có cơ hi trao đi vi mt s bn có trình đ, bng tiến sĩ hay chuyên gia trong lĩnh vc ca h. Khi nghe tôi nói sơ qua các lý thuyết chính tr, phn ln, nếu không phi tt c, đu cho rng sao mà rc ri phin phc và rnh ri thế. Đa s người Vit thc tế và thc dng. Chúng ta không có triết gia là vì thế. Nhưng người ta quên rng, tt c chúng ta đu s dng lý thuyết và tư tưởng chính tr, ít hay nhiu, ngay trong ngôn ng hng ngày ca mình. Cng sn, phát xít, đc tài, toàn tr, v.v đu là các thut ng chính tr chuyên sâu. Các lãnh đo chính tr quc gia, ngay c khi bác b lý thuyết cho nó không thc tin, nhưng khi gp phi nhng vn đ nan gii, khi phi đi tìm nhng ý tưởng mi và nhng gii pháp mi cho các vn đ mi mà chưa tng gp, h luôn phi đi tìm hay vay mượn các tư tưởng hoc lý thuyết đã có nhưng không biết.

Như hc gi Francis Fukuyama viết (và nhiu hc gi khác tng nói), "Kh năng lý thuyết hóa là mt yếu t quan trng đóng góp cho thành công tiến hóa ca loài người. Nhiu cá nhân thc dng coi thường lý thuyết và kh năng lý thuyết hóa, nhưng h li luôn hành đng da trên các lý thuyết ngm n nào đó mà h đơn gin không nhn ra. Kinh tế hc hin đi da trên mt lý thuyết như vy, cho rng con người là nhng k "ti đa hóa li ích duy lý" : h là nhng cá nhân s dng kh năng nhn thc mnh m ca mình đ tìm kiếm tư li. Gn lin vi lý thuyết này là mt s gi đnh". [7]

Các lý thuyết quan h/chính tr quc tế này là gì, và các gi đnh ca nó ra sao ? Xin mi quý đc gi theo dõi các bài viết tiếp theo.

Phạm Phú Khải

Nguồn : VOA, 26/10/2020

Tài liu tham kho :

1. Arnold Wycombe Gomme, "Thucydides ", Encyclopædia Britannica ; Accessed 23 Ocober 2020.

2. Graham Allison, "The Thucydides Trap ", Foreign Policy, 9 June 2017.

3. Rachel Rettner, "The Human Body : Anatomy, Facts & Functions ", Live Science, 10 March 2016.

4. Charles A. McClelland, "International Relations ", Encyclopædia Britannica ; Accessed 23 Ocober 2020.

5. Hans Morgenthau, Politics Among Nations : the struggle for power and peace, Alfred Knopf, 1st edition 1948 ; 5th edition, 1972.

6. Robert J. Art and Robert Jervis, International Politics, Enduring Concepts and Contemporary Issues, Pearson, 13rd edition, 2017.

7. Francis Fukuyama, "Phn th ba ca tâm hn và ngun gc ca chính tr bn sc ", Nghiên Cu Quc Tế, 17 October 2020 ; Bài viết ly t chương 2 cun Bn Sc Nhu Cu Phm Giá Và Chính Tr Phn N (Identity : The Demand for Dignity and the Politics of Resentment) ca tác gi Francis Fukuyama, do Omega+ n hành ti Vit Nam.

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Phạm Phú Khải
Read 52 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)