Thông Luận

Cơ quan ngôn luận của Tập Hợp Dân Chủ Đa Nguyên

Published in

Văn hóa

10/08/2021

Phan Thanh Giản và vụ án ‘Phan Lâm mãi quốc, triều đình khí dân’

Phạm Phú Minh

Tác gi, nhà nghiên cu Winston Phan Đào Nguyên va xut bn cun sách có ta đ Phan Thanh Gin và v án Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân’’ nhân có cucHi tho và trin lãm v Phan Thanh Gin do Gia đình cu hc sinh Phan Thanh Gin và Đoàn Th Đim Cn Thơ ti Houston (713-385-8482) t chc vào 1 gi chiu ngày 15 tháng 8, 2021 ti Trung tâm Mai Vàng, 9525 Wilcrest Dr, Houston, TX 77099. Đ gii thiu ni dung ca tác phm này, chúng tôi được s đng ý ca tác gi, đăng li dưới đây phn Dn Nhp ca cun sách, là mt công trình tóm tt đy đ và sáng sa nhng gì được trình bày trong sách.

phan0

Hình bìa tác phm. (Hình : Tác gi cung cp)

***

Dẫn nhập

Có l ít có nơi đâu trên thế gii mà mt "câu" gm 8ch và không có xut x rõ ràng li được đem ra làm bng chng, mà li là bng chng đc nht, đ buc ti "bán nước" cho mt nhân vt lch s. Nhưng chính điu đó đã và đang din ra trong s hc cn đi Vit Nam sut 60 năm qua. Và cái câu 8 ch nói trên là "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân". S dng câu này liên tc t thp niên 1950s đến nay, các s gia ti min Bc Vit Nam đã nhân danh "nhân dân" đ kết ti bán nước cho hai đi thn triu Nguyn là Phan Thanh Gin (Phan) và Lâm Duy Hip (Lâm), vi s chú trng đc bit vào Phan Thanh Gin, v tiến sĩ đu tiên ca đt Nam K.

Mc dù không có xut x rõ ràng, mc dù không biết tác gi ca nó là ai, và mc dù không biết cái câu gm 8 ch đó là câu đi, câu thơ, câu phú, "khu hiu", hay thm chí là mt loi "vè", nó đã được đem ra đ làm bng chng mi khi mt "s gia" nào đó ti Vit Nam mun lên án Phan Thanh Gin. Và do không h có mt bài viết hay mt tác gi nào đt vn đ đ gn hi mt cách rõ ràng và có h thng v câu này, hin nay Vit Nam hu như tt c mi người đu chp nhn s hin hu cũng như tính cht "lch s" ca nó. H d dãi cho rng nó có gc gác "trong dân gian", đng thi nhìn nhn rng nó đã nói lên tâm trng ca "nhân dân" thi đó, là lên án c hai ông Phan, Lâm và triu đình nhà Nguyn thi vua T Đc.

Đin hình là bài viết sau đây v Phan Thanh Gin trong Wikipedia :

"Ngày 5 tháng 6 năm 1862, Phan Thanh Gin, Lâm Duy Hip có Trương Vĩnh Ký làm thông ngôn đã ký vi Bonard và Palanca mt hip ước gi là Hòa ước Nhâm Tut (1862), ct đt 3 tnh min Đông cho Pháp, bi thường chiến phí trong 10 năm, mi năm 400 ngàn quan cho đi din ca Pháp Sài Gòn...Do hành đng này mà dân gian có câu truyn Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân (Phan Thanh Gin và Lâm Duy Hip bán nước ; triu đình b dân chúng)".

Hay như mt s gia ni tiếng ca gii s hc Vit Nam là ông Trn Quc Vượng, đã phát biu mt cách rt thoi mái t nhiên v câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" khi được phng vn v mt đ tài không liên h :

"V tht bi, có phi ch vì lc lượng gic ngoi xâm hùng mnh hơn, hay còn nguyên nhân nào khác. Phi chăng do nguyên nhân ni ti - nhng thói tt trong tính cách, tình cm người Vit Nam ta ? Vua T Đc, người nói câu Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân…".

Cách phát biu tùy tin như trên ca giáo sư Trn Quc Vượng cho thy rng câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" đã ăn sâu vào tim thc ca mi người Vit, k c mt v giáo sư s hc uy tín như Trn Quc Vượng. Bi nó đã được ông nói ra như mt s tht hin nhiên không cn dn chng.

Nhưng đáng s hơn na là câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" này đã đi sâu vào kiến thc ph thông ca tt c dân chúng Vit Nam, ch không phi ch được lưu truyn riêng trong giới nghiên cu lch s mà thôi. Đin hình là trên mt trang mng thuc loi gii đáp thc mc v kiến thc lch s ph thông hin nay nó đã được gii thích như sau :

"...Trương Đnh đã là (sic) cho Pháp khiếp s vi nhiu chiến thng Gò Công, Rch Giá (sic), Quý Sơn, Tân An… Trương Đnh còn ni tiếng vi khu hiu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân"- nghĩa là (h Phan, Lâm bán nước, Triu đình b rơi dân chúng) thiêu (sic) trên lá c "Bình Tây đi nguyên soái".

Nếu ch đng riêng mt mình thì có l câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" không có nhiu nh hưởng như hin nay. Nhưng nó li được gn lin vi mt lãnh t nghĩa quân chng Pháp ti min Nam vào thp niên 1860 là Trương Đnh, người đã được các s gia Vit Nam coi như mt anh hùng dân tc. Và Trương Đnh hay nghĩa quân ca ông ta được cho là đã dùng 8 ch này đ lên án c Phan Thanh Gin ln triu đình Huế bng cách viết lên lá c khi nghĩa ca h. Vì lý do trên mà ngày nay nếu nói v Phan Thanh Gin ti Vit Nam thì không th không nhc đến Trương Đnh, và ngược li cũng vy.

Ch có điu là đi vi nhng người đã tng sng ti min Nam Vit Nam t trước năm 1975 thì câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" kết ti Phan Thanh Gin nói trên không h được nghe nói đến, k c trong các nghiên cu s hc chuyên sâu v Phan Thanh Gin và Trương (Công) Đnh. Ngược li, Phan Thanh Gin được mi người kính trng và khen ngi. Sài Gòn, mt trong nhng con đường ln nht thành ph mang tên ông. Cn Thơ, trường trung hc ln nht thành ph cũng được mang tên ông.

Thế nhưng sau năm 1975 thì câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" đã được đem t min Bc vào ph biến min Nam. Ri t đó, nó được coi như mt s tht lch s trong c nước. Vì vy, cho dù đã có đến hai cuc hi tho Vit Nam v Phan Thanh Gin vào năm 1994 và năm 2003 vi mc đích là đ "đánh giá" li nhân vt lch s này, cho dù đã có nhiu người cht vn v lai lch ca nó, nhưng câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" vn được tiếp tc đem ra s dng như là mt th s liu không th thiếu khi nghiên cứu về nhân vt Phan Thanh Gin. Và cho dù đã có đến hai cuc hi tho nói trên, lai lch ca nó cũng vn mù m, không rõ lên thêm được chút nào.

Giáo sư Phan Huy Lê, người được coi là mt trong nhng s gia mun "nhìn li" v nhân vt lch s Phan Thanh Gin trong nhng năm gn đây, đã viết như sau v câu này trong mt cuc hi tho nói trên v Phan Thanh Gin :

"Nhưng li có ngun tin tương truyn rng, Trương Đnh lên án Phan Thanh Gin bán nước khi đ c khi nghĩa "Phan, Lâm mãi quc ; triu đình khí dân".

đâychưabàn v ngun gc và tính xác thc ca câu nói trên, nhưng s tn ti và lưu truyn dù trong gii hn nào,ít nhiu cũng phn ánh mt thái đ lên án Phan Thanh Gin".

Như vy, ngay ti mt cuc hi tho nhm "đánh giá" li Phan Thanh Gin, ông Phan Huy Lê đã vn phi nhc li s tn ti ca câu này, đã phi nhc li "giai thoi" hay câu chuyn luôn luôn đi cùng vi nó - là anh hùng Trương Đnh tng dùng nó đ viết lên lá c ca mình nhm lên án bán nước cho Phan Thanh Gin. Nhưng ri tiếp theo thì giáo sư Phan Huy Lê li "chưa", hay nói đúng hơn là không chu "bàn v ngun gc và tính xác thc" ca nó. Cho dù nó đã được lưu truyn trong gii s hc min Bc sut my mươi năm qua, và cho dù giáo sư đang nói v nó trong cuc hi tho - vi tư cách mt giáo sư s hc uy tín hàng đu c nước đang tìm hiu thêm và đánh giá li v Phan Thanh Gin !

Ri bây gi thì giáo sư Phan Huy Lê đã thành người thiên c (1934-2018), và đương nhiên là chng còn có dp nào đ mà "bàn" v ngun gc và tính xác thc ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" này na.

Nhưng vn chưa hết. Năm 2003, trong cuc hi tho có tên là "Thế K XXI Nhìn V Nhân Vt Lch S Phan Thanh Gin", giáo sư Đinh Xuân Lâm, người đng đu nhóm "t tr" s hc min Bc, ging như giáo sư Phan Huy Lê, li mt ln na xác đnh s hin hu ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" như sau :

"Bt chp mi th đon, Trương Đnh vn cương quyết li cùng nhân dân chng quân cướp nước, vi danh hiu "Bình Tây đi nguyên soái"... đây có vn đsáu (sic) ch Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân’ (Phan Thanh Gin và Lâm Duy Hip bán nước, triu đình b rơi chân (sic) chúng) trên lá c ca nghĩa quân Trương Đnh,cho ti nay vn chưa xác minh được vic đó có tht hay không Nhưng dù có hay không thì cũng phn ánh mt lung dư lun trong nhân dân thi đó đánh giá Phan Thanh Gin".

Nghĩa là c hai s gia hàng đu ca min Bc, và ri ca c nước sau năm 1975, đã xác nhn ging như nhau, rng câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" là "phn ánh" mt "dư lun trong nhân dân". Và h, dù là nhng s gia hàng đu, dù là nhng din gi ct cán cho nhng cuc hi tho nhm đánh giá li Phan Thanh Gin như vy, li không cm thy có trách nhim phi gii thích hay ít ra là cho thy h đã có tìm tòi nghiên cu chút nào v câu này.

Và như vy, ti Vit Nam hin nay, t Wikipedia cho đến nhng trang mng gii đáp thc mc ph thông, t nhng giáo sư s hc ni tiếng cho đến nhng người thường dân, câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" và câu chuyn chung quanh nó đã được chấp nhận như một sự thật lch s gn lin vi hai nhân vt lch s Phan Thanh Gin và Trương Đnh. Nó liên kết hình nh ca mt k "phong kiến bán nước" là Phan Thanh Gin như mt s đi nghch vi hình nh ca một người "anh hùng yêu nước" là Trương Định.

Mc dù đây là một câu có nguồn gốc hết sức mù mờ. Mc dù t trước đến nay chưa có ai xác đnh được xut x, tác gi, thời gian và hoàn cnh ra đời ca nó. Mc dù nó ngược vi s tht lch s.

Do đó, trong bài nghiên cu này, người viết xin được trình bày vi các bn đc quá trình tìm hiu ca mình v câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" nói trên. Bài viết được chia ra làm ba phn đ các bn đc tin theo dõi.

Phn I, t chương I đến chương III

Tìm hiu v quá trình xut hin ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" ti min Bc Vit Nam t sau năm 1954, đc bit là vai trò ca nó và câu chuyn chung quanh nó trong s kin các s gia min Bc lên án "bán nước" và u hàng" cho Phan Thanh Gin ti mt cuc "đánh giá nhân vt lch s" - mà thc cht là mt phiên tòa đu t - trên t Nghiên Cu Lch S vào năm 1963.

Chương I cho thy rng câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" không h và khó có th đã tng xut hin trên sách v báo chí bng ch Quc Ng c ba min Vit Nam t trước năm 1954, vì trong thi gian đó mi bài v sách báo trên khp nước cho thy mt s kính trng Phan Thanh Gin.

Chương II xem xét vai trò chính yếu và ni bt ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" và câu chuyn chung quanh nó trong phiên toà đu t buộc tội "bán nước" và "đầu hàng" cho Phan Thanh Gin trong sut na năm 1963 trên t báo Nghiên Cu Lch S ca Vin S Hc do ông Trn Huy Liu làm Vin Trưởng.

Chương III thut li quá trình xut hin ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" mt cách dn dà tun t ti min Bc như thế nào t sau năm 1954 cho đến năm 1963. Quá trình này cho thy mt s đng tình viết li lch s Nam K - trong thi gian ca Phan Thanh Gin và Trương Đnh - ca các s gia min Bc. Theo đó, các s gia nói trên, dn đu bi hai ông Trn Huy Liu và Trn Văn Giàu, đã phân chia các nhân vt và phe nhóm lch s ca thi gian này theo lp trường giai cp và dân tc cc đoan ca h, khi h k li câu chuyn lch s Nam K chung quanh câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân".

Phn II, t Chương IV đến Chương XI

Nghiên cu các tài liu lch s ca thi gian đó và so sánh li vi câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" cùng câu chuyn chung quanh nó đ xem câu này có đúng vi s tht lch s hay không. Các tài liu lch s này cho thy nhng mi quan h gia các phe phái và nhân vt lch s ca Nam K vào thp niên 1860 là rt phc tp và chng chéo ch không đơn gin và trng đen rõ rt như đã được thut li bi các s gia min Bc da trên lp trường giai cp và dân tc ca h.

Chương IV gii thiu vi bn đc văn kin chính thc đu tiên gia triu đình Huế và Pháp trong cuc chiến là hòa ước 1862. Chính xác hơn, mt điu khon cc k quan trng ca hòa ước này là điu s 11, vì nó gii thích lý do ti sao các nhân vt và phe phái lch s thi gian đó li có nhng hành đng đ dn đến s ra đi ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân".

Chương V nhìn li tác phm "Lãnh Binh Trương Đnh Truyn" ca Nguyn Thông đ hiu rõ thêm v cuc khi nghĩa Trương Đnh và mi liên h gia Trương Đnh và triu đình Huế cũng như mi liên h gia Trương Đnh vi các nghĩa quân ca ông ta.

Chương VI nói v bài "Hch Qun Đnh", tc li tuyên b v lý do kháng chiến chng Pháp ca chính nhân vt Trương Đnh. Bài hch này cho thy mi quan h gia triu đình Huế và Trương Đnh, đ t đó người đc suy xét xem Trương Đnh có th là tác gi ca mt câu như "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" hay không.

Chương VII bàn đến hai bn tu trình ca Võ Duy Dương, mt lãnh t kháng chiến ti Nam K cùng thi gian vi Trương Đnh. Qua tài liu này, vic triu đình Huế đã tng phong chc Bình Tây Tướng Quân cho Trương Đnh cho thy có mt mi quan h mt thiết gia hai bên sau hòa ước 1862.

Chương VIII nghiên cu nhng lá thư được cho là ca Trương Đnh, qua bn dch bng tiếng Pháp, gm hai lá thư gi ông gi mt người bn đang làm vic cho Pháp và mt lá thư/tuyên ngôn gi đến các quan tnh Vĩnh Long. Nhng lá thư này cho thy mi quan h rt tinh tế và phc tp gia Trương Đnh và triu đình Huế cũng như vi Phan Thanh Gin.

Chương IX nghiên cu bn báo cáo mt ca mt lãnh t kháng chiến bên cnh Trương Đnh tên là Phm Tiến gi cho triu đình Huế đ báo cáo v tình hình các tnh Nam K sau hòa ước 1862. Tài liu rt quý hiếm và rt nhiu chi tiết này cho thy rõ thêm các mi quan h gia các phe phái cũng như gii thiu thêm v nhiu nhân vt lch s có nh hưởng đến nhng mi quan h nói trên.

Chương X gii thiu mt tài liu bng thơ lc bát là bài "Thơ Nam Kỳ", được viết ra bi nhng người thường dân vô danh Nam Kỳ v cuc chiến Pháp Vit, vi nhng nhn xét trung thc v các nhân vt và phe phái trong cuc. Đây chính là tiếng nói ca "nhân dân Nam Kỳ" vi nhng cách dùng ch và cách suy nghĩ hoàn toàn "Nam Kỳ".

Chương XI gii thiu mt tài liu va được tìm ra gn đây v cuc đi thoi gia Phan Thanh Gin và mt sĩ quan Pháp tên là Henri Rieunier. Tài liu này được ghi li bng ch quc ng, và qua đó Phan Thanh Gin nói ra mc đích ca chuyến đi Pháp và mi quan h gia hai nước Pháp-Vit.

Phn III, t Chương XII đến Chương XVI,

Đi tìm ngun gc xut x ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" và dn đến kết lun ai là tác gi ca nó, theo người viết.

Chương XII cho thy có mt s c ý làm sai vi nhng phương pháp s hc sơ đng ca các s gia min Bc và đc bit là ông Trn Huy Liu, khi s dng tiêu chun ngày nay đ xét đoán các nhân vt lch s thi xưa cũng như khi không h cho biết v xut x ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân".

Chương XIII cho thy có mt s c tình im lng trước nhng vn đ bt hp lý rõ rt v hình thc ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân", như ti sao li là "mãi" mà không phi là "mi" theo đúng vi ý nghĩa ca nó.

Chương XIV cho thy lý do ca nhng s c ý nói trên khi tìm hiu v mc đích và s cn thiết phi ra đi ca câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân", do chính tác gi ca nó tiết l.

Chương XV cho thy lý do ti sao Phan Thanh Gin li tr thành nhân vt chính trong câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" và là mc tiêu cho phiên tòa đu t trên t Nghiên Cu Lch S vào năm 1963.

Chương XVI gii thiu mt tác phm ca Phan Bi Châu là Vit Nam Vong Quc S và tm nh hưởng ca nó vi các nhà cách mng Vit Nam. Tác phm này kết ti Phan Thanh Gin là u hàng" người Pháp, ging như phiên tòa năm 1963 đã làm.

Chương XVII gii thiu mt tài liu đc bit là bài thơ Vit Nam Chính Khí Ca, làm bng th thơ lc bát nhưng li bng ch Hán (Vit). Bài thơ này, ging như phiên tòa 1963, đã kết ti "bán nước" cho Phan Thanh Gin. Chương này cũng s xem xét đ chính xác ca s kết ti này và nh hưởng ca nó trong vic to nên câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân".

Chương XVIII xét đến tôn ch v s hc ca tác gi câu "Phan Lâm mãi quc, triu đình khí dân" và tài ngh cũng như bn lãnh sáng to ca người này, t đó dn đến lý do ti sao ông ta li chế to ra câu đó như được thy ngày nay.

Phạm Xuân Đài

Nguồn : VOA, 10/08/2021

Quay lại trang chủ

Additional Info

  • Author: Phạm Phú Minh
Read 318 times

Viết bình luận

Phải xác tín nội dung bài viết đáp ứng tất cả những yêu cầu của thông tin được đánh dấu bằng ký hiệu (*)